Vĩ độ cho biết bạn ở cách xích đạo bao xa về phía bắc hay nam (từ 0 đến 90 độ), kinh độ cho biết bạn ở cách kinh tuyến gốc Greenwich bao xa về phía đông hay tây (từ 0 đến 180 độ). Toạ độ luôn ghi vĩ độ trước, kinh độ sau, ví dụ Hà Nội khoảng 21,03° B, 105,85° Đ. Trên điện thoại, toạ độ thường hiện dạng số thập phân như "21.0285, 105.8542".
Vĩ độ: các vòng song song với xích đạo
Tưởng tượng Trái Đất được cắt bằng những mặt phẳng song song với xích đạo, tạo thành các vòng tròn gọi là vĩ tuyến. Xích đạo là 0 độ; cực Bắc là 90 độ bắc; cực Nam là 90 độ nam. Một độ vĩ tuyến dài khoảng 111 km ở mọi nơi (chênh chút ít vì Trái Đất hơi dẹt).
Việt Nam trải từ khoảng 8,5 độ bắc (Cà Mau) đến khoảng 23,4 độ bắc (Lũng Cú), tức gần 15 độ vĩ, khoảng 1.650 km theo đường chim bay bắc – nam trên đất liền.
Kinh độ: các đường nối hai cực
Kinh tuyến là những nửa vòng tròn chạy từ cực Bắc xuống cực Nam. Kinh tuyến gốc 0 độ đi qua Đài thiên văn Hoàng gia ở Greenwich (London), theo thoả thuận quốc tế năm 1884. Kinh độ đo về phía đông hoặc tây, tối đa 180 độ. Đất liền Việt Nam nằm khoảng giữa 102 và 110 độ đông.
Khác với vĩ độ, độ dài một độ kinh tuyến giảm dần khi lên vĩ độ cao, vì các kinh tuyến hội tụ về cực. Ở xích đạo một độ kinh dài khoảng 111 km; ở vĩ độ Hà Nội khoảng 104 km; ở vĩ độ 60 chỉ còn khoảng 56 km.
Ba cách viết cùng một toạ độ
| Dạng | Ví dụ (khu vực hồ Hoàn Kiếm, xấp xỉ) | Hay dùng ở |
|---|---|---|
| Độ thập phân | 21.0285, 105.8542 | Điện thoại, ứng dụng bản đồ, tin nhắn |
| Độ – phút thập phân | 21°01,71′ B, 105°51,25′ Đ | Hàng hải, hàng không, máy GPS cầm tay |
| Độ – phút – giây | 21°01′43″ B, 105°51′15″ Đ | Bản đồ cổ, tài liệu, hải đồ |
Một độ có 60 phút, một phút có 60 giây. Đổi từ thập phân sang phút: lấy phần lẻ nhân 60. Ví dụ 0,0285 độ × 60 = 1,71 phút; 0,71 phút × 60 ≈ 43 giây.
Ở dạng thập phân, vĩ độ nam và kinh độ tây được ghi bằng số âm. Ví dụ Rio de Janeiro khoảng −22,9; −43,2. Ở Việt Nam, cả hai số đều dương.
Bao nhiêu chữ số là đủ
| Số chữ số sau dấu phẩy | Độ chính xác (xấp xỉ) | Đủ cho |
|---|---|---|
| 2 | Khoảng 1 km | Một khu phố, một làng |
| 3 | Khoảng 110 m | Một cụm nhà |
| 4 | Khoảng 11 m | Một ngôi nhà, một ngã ba lối mòn |
| 5 | Khoảng 1 m | Đã vượt độ chính xác của điện thoại |
| 6 trở lên | Dưới 1 m | Đo đạc chuyên nghiệp |
Khi gửi vị trí cầu cứu, 4–5 chữ số sau dấu phẩy là đủ. Thêm nhiều chữ số không làm vị trí chính xác hơn độ chính xác thật của máy.
Những lỗi hay gặp khi đọc toạ độ
- Đảo thứ tự: gõ kinh độ trước vĩ độ. "105.85, 21.03" là toạ độ vô nghĩa vì vĩ độ không thể vượt 90. Nhớ: vĩ trước, kinh sau.
- Nhầm dấu thập phân: Việt Nam dùng dấu phẩy cho thập phân, còn ứng dụng thường dùng dấu chấm. "21,0285" và "21.0285" là một; nhưng khi gõ vào ứng dụng, hãy dùng dấu chấm và ngăn hai số bằng dấu phẩy.
- Lẫn phút thập phân với giây: "21°01,71′" khác "21°01′71″" (vô nghĩa vì giây không quá 60).
- Quên hệ quy chiếu: toạ độ từ điện thoại dùng WGS-84; bản đồ địa hình Việt Nam dùng VN-2000. Có thể lệch vài chục đến vài trăm mét nếu đổi không đúng.
Đọc toạ độ cho người khác qua điện thoại
Khi cần đọc toạ độ cho cứu hộ hoặc người thân qua điện thoại, sóng yếu, nói rõ từng nhóm: "Vĩ độ: hai mốt, chấm, không hai tám năm. Kinh độ: một trăm linh năm, chấm, tám năm bốn hai." Yêu cầu người nghe đọc lại. Tốt hơn hết là nhắn tin bằng chữ, hoặc chia sẻ vị trí trực tiếp từ ứng dụng.
Toạ độ và chuyện đi biển xưa
Vĩ độ có thể đo từ thời cổ bằng độ cao của sao Bắc Cực hoặc mặt trời giữa trưa. Kinh độ thì khó hơn nhiều: phải biết chính xác giờ ở một nơi tham chiếu, điều chỉ làm được khi có đồng hồ đi biển đủ chính xác vào thế kỷ 18. Danh mục Lịch sử bản đồ có bài "Bài toán kinh độ và đồng hồ Harrison" kể câu chuyện này.
Câu hỏi thường gặp
Kinh độ và vĩ độ là gì?
Vĩ độ đo khoảng cách về phía bắc hoặc nam so với xích đạo, từ 0 đến 90 độ. Kinh độ đo khoảng cách về phía đông hoặc tây so với kinh tuyến gốc Greenwich, từ 0 đến 180 độ.
Toạ độ ghi vĩ độ hay kinh độ trước?
Ghi vĩ độ trước, kinh độ sau. Ví dụ Hà Nội khoảng 21,03 độ bắc, 105,85 độ đông, trên điện thoại hiện là 21.0285, 105.8542.
Một độ vĩ tuyến dài bao nhiêu km?
Khoảng 111 km ở mọi nơi. Một độ kinh tuyến cũng khoảng 111 km ở xích đạo nhưng ngắn dần khi lên vĩ độ cao, ở Hà Nội khoảng 104 km.
Toạ độ cần bao nhiêu chữ số sau dấu phẩy?
Bốn chữ số cho độ chính xác khoảng 11 m, năm chữ số khoảng 1 m. Khi gửi vị trí cầu cứu, 4–5 chữ số là đủ.
Việt Nam nằm ở kinh độ, vĩ độ nào?
Đất liền Việt Nam nằm khoảng từ 8,5 đến 23,4 độ vĩ bắc và từ khoảng 102 đến 110 độ kinh đông.