Đọc bản đồ là trả lời ba câu: mình đang ở đâu, đích ở đâu, và giữa hai điểm có gì. Người mới chỉ cần nắm năm thứ theo đúng thứ tự: hướng bắc, tỉ lệ, chú giải ký hiệu, đường đồng mức và cách xoay bản đồ cho khớp với cảnh trước mặt. Bài này đi qua từng thứ một, kèm những lỗi người mới hay mắc.
Bản đồ là gì, và vì sao nó "nói dối" có chủ đích
Bản đồ là hình chiếu thu nhỏ của mặt đất nhìn thẳng từ trên xuống. Nó không chụp lại mọi thứ. Người vẽ phải chọn: giữ con đường, bỏ cái chòi; giữ dòng suối, bỏ bụi cây. Vì vậy bản đồ luôn là một bản đã lược bớt, phục vụ một mục đích. Bản đồ đường phố ưu tiên tên đường và số nhà. Bản đồ địa hình ưu tiên độ cao, sông suối, rừng. Bản đồ du lịch phóng to các điểm tham quan và có khi vẽ sai tỉ lệ cho dễ nhìn.
Hiểu điều này giúp người mới bớt hoang mang khi thấy thực địa có một con đường mà bản đồ không vẽ. Đó không hẳn là bản đồ sai. Có thể con đường mới làm sau ngày in, có thể nó quá nhỏ để đưa vào. Câu đầu tiên cần hỏi khi cầm một tấm bản đồ là: tấm này vẽ để làm gì, và in năm nào? Thông tin năm in thường nằm ở lề dưới.
Bước 1: tìm hướng bắc
Gần như mọi bản đồ hiện đại đều đặt hướng bắc ở mép trên. Nhưng đừng mặc định. Hãy tìm mũi tên chỉ bắc, hoa gió, hoặc đường lưới dọc. Một số bản đồ du lịch, bản đồ khu nghỉ dưỡng, bản đồ khuôn viên trường xoay tuỳ ý để vừa khổ giấy.
Trên bản đồ địa hình có thể có tới ba hướng bắc: bắc thật (hướng về cực Bắc địa lý), bắc lưới (theo đường lưới in trên bản đồ) và bắc từ (hướng kim la bàn chỉ). Ở Việt Nam ba hướng này lệch nhau rất ít, người đi bộ bình thường gần như có thể coi là một. Chuyện này được nói kỹ ở danh mục La bàn & phương vị.
Bước 2: đọc tỉ lệ để biết "một đốt ngón tay là bao xa"
Tỉ lệ cho biết bản đồ thu nhỏ bao nhiêu lần. Tỉ lệ 1:50.000 nghĩa là 1 cm trên giấy bằng 50.000 cm ngoài thực địa, tức 500 m. Tỉ lệ 1:25.000 thì 1 cm bằng 250 m. Số ở mẫu càng nhỏ thì bản đồ càng chi tiết nhưng phủ được vùng càng hẹp.
Mẹo thực tế: đo bề ngang đốt đầu ngón tay cái của mình (thường khoảng 2 cm). Trên bản đồ 1:50.000, một đốt như thế xấp xỉ 1 km. Nhớ được con số này, bạn ước nhanh quãng đường mà không cần thước.
| Tỉ lệ | 1 cm trên bản đồ | Hợp với |
|---|---|---|
| 1:10.000 | 100 m | Khuôn viên, định hướng thể thao trong công viên |
| 1:25.000 | 250 m | Đi bộ đường dài, leo núi trong ngày |
| 1:50.000 | 500 m | Hành trình nhiều ngày, xem tổng thể một vùng núi |
| 1:100.000 trở lên | từ 1 km | Đi xe, lập kế hoạch chặng dài |
Bước 3: đọc chú giải trước khi đọc bản đồ
Chú giải (legend) là bảng giải nghĩa ký hiệu, thường ở góc. Đây là chỗ người mới hay bỏ qua nhất, và cũng là chỗ gây hiểu nhầm nhiều nhất. Cùng một nét đứt, bản đồ này dùng cho lối mòn, bản đồ kia dùng cho ranh giới hành chính. Cùng màu xanh lá, có nơi là rừng, có nơi là công viên.
Quy ước màu phổ biến trên bản đồ địa hình:
- Xanh dương: nước — sông, suối, hồ, kênh, vùng đầm lầy.
- Xanh lá: thực vật — rừng, vườn cây.
- Nâu: địa hình — đường đồng mức, vách đất.
- Đen: công trình nhân tạo — đường sá, nhà cửa, đường điện, cầu.
- Đỏ hoặc cam: đường chính, đôi khi là tuyến du lịch được đánh dấu.
Đọc chú giải năm phút trước khi đi tiết kiệm được hàng giờ đi nhầm.
Bước 4: nhìn ra đồi núi qua đường đồng mức
Đường đồng mức là đường nối các điểm cùng độ cao. Hãy tưởng tượng cắt ngọn đồi thành nhiều lát mỏng nằm ngang rồi nhìn từ trên xuống: mỗi lát là một vòng. Các vòng càng sít nhau thì dốc càng đứng; càng thưa thì dốc càng thoải.
Người mới chỉ cần nhận ra bốn dạng: vòng khép kín nhỏ dần là đỉnh đồi; hình chữ V hoặc chữ U chĩa về phía cao là thung lũng hay khe suối; chữ V chĩa về phía thấp là sống núi; hai đỉnh cạnh nhau với chỗ trũng ở giữa là yên ngựa. Danh mục này có một bài riêng về đường đồng mức.
Bước 5: xoay bản đồ cho khớp với cảnh trước mặt
Đây là thói quen phân biệt người đọc bản đồ giỏi với người đọc kém. Thay vì giữ chữ trên bản đồ luôn xuôi chiều, hãy xoay tấm bản đồ sao cho con đường trên giấy chạy cùng hướng với con đường ngoài thực địa. Khi đó, cái gì nằm bên trái trên bản đồ thì cũng nằm bên trái ngoài đời. Không phải tính "rẽ trái là hướng nào" trong đầu nữa.
Có la bàn thì đặt la bàn lên bản đồ, xoay cả hai cho kim chỉ bắc trùng với hướng bắc của bản đồ. Không có la bàn thì dựa vào hai mốc nhận ra được: một ngọn núi, một cây cầu, một ngã ba.
Những lỗi người mới hay mắc
- Bẻ thực địa cho khớp bản đồ. Thấy một con suối, vội nghĩ "đây là con suối trên bản đồ" dù hướng chảy không khớp. Muốn chắc phải đối chiếu ít nhất hai, ba đặc điểm.
- Không đánh dấu vị trí thường xuyên. Cứ mỗi ngã rẽ, mỗi mốc lớn, nên lấy ngón tay cái đặt lên vị trí của mình trên bản đồ. Lạc thường bắt đầu từ lúc "đi mải quên nhìn".
- Đánh giá thấp độ dốc. 2 km đường bằng và 2 km đường leo 400 m là hai chuyện khác hẳn về thời gian và sức lực.
- Tin tuyệt đối bản đồ cũ. Đường mòn bị lấp, hồ thủy điện làm ngập thung lũng, khu dân cư mới mọc lên. Tấm bản đồ in mười năm trước ở vùng núi Việt Nam có thể lệch nhiều.
Tập đọc bản đồ ở đâu, bắt đầu thế nào
Cách tập dễ nhất là bắt đầu ở nơi quen. In bản đồ khu phố của mình, cầm đi bộ một vòng, tự đánh dấu từng ngã rẽ. Sau đó chuyển sang công viên lớn, rồi một cung đường đi bộ ngắn ở ngoại thành. Đừng đem kỹ năng chưa tập ra thử lần đầu ở rừng núi.
Ở Việt Nam, bản đồ địa hình giấy không bán phổ biến ngoài hiệu sách như ở châu Âu. Nhiều người dùng bản đồ địa hình trên các ứng dụng điện thoại có lớp đường đồng mức, hoặc in ra từ nguồn mở như OpenStreetMap. Dù dùng dạng nào, kỹ năng đọc vẫn y như nhau. Danh mục GPS & bản đồ số có bài hướng dẫn tải bản đồ ngoại tuyến.
Câu hỏi thường gặp
Đọc bản đồ cần học những gì đầu tiên?
Năm thứ: tìm hướng bắc, hiểu tỉ lệ, đọc chú giải ký hiệu, nhận ra đồi núi qua đường đồng mức và xoay bản đồ cho khớp thực địa. Nắm chắc năm thứ này là đủ để đi bộ đường dài ở cung quen thuộc.
Tỉ lệ 1:50.000 là gì?
Là 1 cm trên bản đồ bằng 50.000 cm, tức 500 m ngoài thực địa. Bản đồ tỉ lệ này phủ được vùng rộng, hợp để xem tổng thể một vùng núi hoặc lập kế hoạch nhiều ngày.
Vì sao phải xoay bản đồ?
Khi bản đồ được xoay cho đường trên giấy cùng hướng với đường thật, trái phải trên giấy trùng trái phải ngoài đời. Bạn không phải tính nhẩm và giảm hẳn lỗi rẽ nhầm ở ngã ba.
Màu xanh lá trên bản đồ địa hình nghĩa là gì?
Thường là thảm thực vật như rừng hoặc vườn cây. Tuy vậy mỗi loại bản đồ có quy ước riêng, nên luôn đọc chú giải ở góc bản đồ trước khi dùng.
Bản đồ trên điện thoại có thay được bản đồ giấy không?
Trong thành phố thì gần như được. Ở vùng núi, điện thoại có thể hết pin, mất sóng hoặc định vị lệch, nên người đi xa vẫn nên có thêm một bản in và biết tự đọc nó.