Không có câu trả lời duy nhất cho "bản đồ cổ nhất thế giới", vì nó tuỳ cách hiểu thế nào là bản đồ. Hai ứng viên được giới học thuật chấp nhận rộng rãi là Bản đồ giấy cói Turin của Ai Cập (khoảng năm 1150 TCN, vẽ một vùng mỏ đá và vàng) và Bản đồ thế giới Babylon khắc trên tấm đất sét (khoảng thế kỷ 6 TCN, hiện ở Bảo tàng Anh). Những hình khắc cổ hơn nhiều, có niên đại hàng nghìn đến hàng chục nghìn năm, được một số nhà nghiên cứu cho là bản đồ, nhưng còn tranh cãi.
Bản đồ giấy cói Turin: bản đồ địa hình sớm
Tấm giấy cói này hiện lưu ở Bảo tàng Ai Cập tại Turin (Ý), có niên đại khoảng thời vua Ramesses IV, tức khoảng thế kỷ 12 TCN. Nó vẽ một đoạn thung lũng khô Wadi Hammamat ở sa mạc phía đông Ai Cập: con đường, các ngọn núi, mỏ đá, khu khai thác vàng, giếng nước, kèm chú thích bằng chữ Ai Cập cổ. Màu sắc được dùng để phân biệt các loại đá. Nhiều nhà nghiên cứu coi đây là một trong những bản đồ địa hình — có địa chất — sớm nhất còn lại, được vẽ cho một mục đích thực tế: có thể là chuyến đi lấy đá cho tượng của nhà vua.
Bản đồ thế giới Babylon: thế giới trong vòng tròn
Tấm đất sét nhỏ, chừng một bàn tay, được tìm thấy ở vùng Sippar (Iraq ngày nay) và hiện ở Bảo tàng Anh. Nó có niên đại khoảng thế kỷ 6 TCN, có thể chép lại từ một bản cổ hơn. Trên đó:
- Thành Babylon ở gần giữa, sông Euphrates chảy qua.
- Xung quanh là một vòng tròn được gọi là "sông đắng" — biển bao quanh đất liền.
- Bên ngoài vòng là những hình tam giác, chú thích là các vùng đất xa xôi, kỳ bí.
Đây không phải bản đồ để đi đường, mà là hình dung về thế giới của người Babylon — bản đồ đầu tiên còn lại có ý định vẽ "cả thế giới".
Những ứng viên cổ hơn nhưng còn tranh cãi
| Hiện vật | Niên đại (xấp xỉ) | Tranh luận |
|---|---|---|
| Bức bích hoạ ở Çatalhöyük (Thổ Nhĩ Kỳ) | Khoảng thiên niên kỷ 7 TCN | Từng được cho là vẽ làng và núi lửa; nhiều nhà nghiên cứu sau này cho rằng hình vẽ có thể chỉ là hoa văn |
| Phiến đá khắc ở Abauntz (Tây Ban Nha) | Khoảng 13.000–14.000 năm trước | Một số nhà nghiên cứu cho là vẽ địa hình quanh hang; chưa được thống nhất |
| Các hình khắc trên đá ở nhiều nơi | Hàng nghìn năm | Khó phân biệt giữa bản đồ, biểu tượng và trang trí |
Khó khăn chung: muốn gọi một hình là bản đồ, phải chứng minh nó thể hiện một nơi có thật, theo bố cục không gian. Với hình vẽ không có chữ, điều này rất khó, nên giới nghiên cứu thận trọng.
Vì sao người cổ đại vẽ bản đồ
- Khai thác tài nguyên: như bản đồ Turin vẽ mỏ đá và vàng.
- Quản lý đất đai: người Babylon có các bản vẽ ruộng đất, sơ đồ thành phố trên đất sét để đo thuế, phân chia.
- Tôn giáo và vũ trụ quan: bản đồ thế giới Babylon thể hiện cách người ta hình dung thế giới hơn là để đi lại.
- Đi lại: chỉ dẫn đường, có khi bằng lời hoặc danh sách trạm dừng hơn là hình vẽ.
Bản đồ cổ ở phương Đông
Ở Trung Hoa, những bản đồ cổ còn lại sớm nhất được tìm thấy trong các mộ cổ. Bản đồ vẽ trên tấm gỗ ở mộ Phóng Mã Than (tỉnh Cam Túc) có niên đại khoảng thời Chiến Quốc, thế kỷ 3 TCN. Các bản đồ vẽ trên lụa tìm thấy ở mộ Mã Vương Đôi (tỉnh Hồ Nam), khoảng thế kỷ 2 TCN, vẽ vùng núi sông phía nam nước Trường Sa thời Hán, có cả bản đồ dùng cho việc đóng quân. Điều đáng chú ý là bản đồ Mã Vương Đôi đặt phía nam ở trên, theo quan niệm phương nam là hướng chính.
Bản đồ là "lời kể" của một thời
Mỗi tấm bản đồ cổ cho biết người làm ra nó coi điều gì là quan trọng: người Ai Cập quan tâm đến đá và vàng, người Babylon đặt kinh đô mình ở giữa thế giới, người Hán đặt phương nam lên trên. Đọc bản đồ cổ không chỉ là xem địa lý mà là đọc tư duy của một nền văn minh. Danh mục này có các bài tiếp theo về bản đồ của Ptolemy và bản đồ cổ của Việt Nam.
Xem bản đồ cổ ở đâu
- Bản đồ thế giới Babylon: Bảo tàng Anh (London), có hình ảnh chất lượng cao trên trang web của bảo tàng.
- Bản đồ giấy cói Turin: Bảo tàng Ai Cập (Turin).
- Ở Việt Nam, các bản đồ cổ Việt Nam được lưu ở Trung tâm Lưu trữ Quốc gia, Viện Nghiên cứu Hán Nôm và một số triển lãm chuyên đề về bản đồ.
Câu hỏi thường gặp
Bản đồ cổ nhất thế giới là bản đồ nào?
Tuỳ cách hiểu thế nào là bản đồ. Bản đồ giấy cói Turin của Ai Cập khoảng năm 1150 TCN và Bản đồ thế giới Babylon khoảng thế kỷ 6 TCN là hai ứng viên được chấp nhận rộng rãi; các hình khắc cổ hơn vẫn còn tranh cãi.
Bản đồ thế giới Babylon vẽ gì?
Vẽ thành Babylon gần giữa, sông Euphrates, một vòng "sông đắng" bao quanh đất liền và các vùng đất xa xôi hình tam giác bên ngoài. Nó thể hiện cách người Babylon hình dung thế giới.
Bản đồ giấy cói Turin có gì đặc biệt?
Nó vẽ một thung lũng ở sa mạc phía đông Ai Cập với đường đi, núi, mỏ đá, mỏ vàng và chú thích, dùng màu phân biệt các loại đá, được coi là một trong những bản đồ địa hình sớm nhất còn lại.
Bản đồ cổ nhất của Trung Hoa là gì?
Những bản đồ sớm nhất còn lại gồm bản đồ trên gỗ ở mộ Phóng Mã Than khoảng thế kỷ 3 TCN và bản đồ trên lụa ở mộ Mã Vương Đôi khoảng thế kỷ 2 TCN.
Vì sao một số bản đồ cổ đặt phương nam ở trên?
Vì theo quan niệm của một số nền văn hoá như Trung Hoa cổ, phương nam là hướng chính. Quy ước đặt phương bắc ở trên chỉ trở nên phổ biến về sau.