"An Nam đại quốc hoạ đồ" là tấm bản đồ Việt Nam do giám mục người Pháp Jean-Louis Taberd biên soạn, in năm 1838 kèm cuốn từ điển "Dictionarium Anamitico-Latinum" (từ điển Việt – Latin) xuất bản tại Serampore, gần Calcutta (Ấn Độ). Bản đồ ghi địa danh bằng cả chữ Quốc ngữ, chữ Hán và tiếng Latin, thể hiện lãnh thổ nước Việt thời vua Minh Mạng, và là một trong những bản đồ phương Tây về Việt Nam được nhắc đến nhiều nhất trong nghiên cứu lịch sử.
Jean-Louis Taberd là ai
Jean-Louis Taberd (1794–1840) là một giáo sĩ thuộc Hội Thừa sai Paris, sang Đàng Trong đầu thế kỷ 19, sau làm giám mục. Ông học tiếng Việt, chữ Hán, và tiếp nối công trình từ điển của giám mục Pigneau de Behaine (Bá Đa Lộc) cuối thế kỷ 18. Trong bối cảnh triều Nguyễn hạn chế đạo Công giáo thời Minh Mạng, Taberd rời Việt Nam sang Ấn Độ và hoàn thành cuốn từ điển ở đó.
Cuốn từ điển và tấm bản đồ
"Dictionarium Anamitico-Latinum" in năm 1838 là một trong những từ điển quan trọng của tiếng Việt thế kỷ 19, có giá trị lớn với lịch sử chữ Quốc ngữ: ghi lại cách viết, cách phát âm, từ vựng của thời đó. Đi kèm từ điển là tấm bản đồ khổ lớn "An Nam đại quốc hoạ đồ" (tên Latin: Tabula Geographica Imperii Anamitici).
Bản đồ được vẽ dựa trên nhiều nguồn: bản đồ của người Việt, thông tin của các giáo sĩ đi khắp các xứ đạo, và các tư liệu đo đạc ven biển của người phương Tây trước đó. Nó không phải là bản đồ đo đạc chính xác theo nghĩa hiện đại, nhưng có lượng địa danh rất lớn.
Những gì có trên bản đồ
| Nội dung | Ghi chú |
|---|---|
| Các tỉnh, trấn thời Minh Mạng | Phản ánh đơn vị hành chính đầu thế kỷ 19 |
| Hệ thống sông ngòi, cửa biển | Rất chi tiết ở vùng ven biển, đồng bằng |
| Địa danh ba thứ chữ | Quốc ngữ, chữ Hán, Latin — tư liệu quý cho địa danh học |
| Đường bờ biển và các đảo | Trong đó có ghi chú "Paracel seu Cát Vàng" ở ngoài khơi miền Trung |
| Vùng núi phía tây | Ít chi tiết hơn, phản ánh hiểu biết hạn chế về miền núi thời đó |
Ghi chú "Paracel seu Cát Vàng" (Paracel tức là Cát Vàng) cho thấy người biên soạn ghi nhận tên gọi tiếng Việt của quần đảo mà người phương Tây gọi là Paracel. Chi tiết này thường được các nhà nghiên cứu lịch sử Việt Nam nhắc đến như một tư liệu về Hoàng Sa trong bản đồ phương Tây thế kỷ 19.
Vì sao bản đồ này có giá trị
- Địa danh học: ghi nhiều địa danh tiếng Việt bằng chữ Quốc ngữ thế kỷ 19, giúp nghiên cứu cách gọi tên đất của người xưa.
- Lịch sử hành chính: phản ánh đơn vị hành chính giai đoạn cải cách thời Minh Mạng.
- Lịch sử chữ Quốc ngữ: một trong những bản đồ sớm dùng Quốc ngữ ghi địa danh trên quy mô lớn.
- Lịch sử bản đồ học: cho thấy sự gặp gỡ giữa tri thức bản đồ của người Việt và phương pháp phương Tây.
Đọc bản đồ thế kỷ 19 như thế nào
Bản đồ thế kỷ 19 có những giới hạn cần biết: đường bờ biển có thể lệch so với thực tế, vị trí các đảo nhỏ có thể chưa chính xác, miền núi thường vẽ ước lệ. Khi so sánh với bản đồ hiện đại, đừng chờ đợi sự trùng khớp từng chi tiết; hãy đọc nó như một tài liệu cho biết người thời đó biết gì và gọi tên các nơi như thế nào.
Bản đồ trong bối cảnh nhiều bản đồ khác
Thế kỷ 19 là thời kỳ có nhiều bản đồ về Việt Nam: bản đồ của triều Nguyễn như "Đại Nam nhất thống toàn đồ" (khoảng thập niên 1830–1840), bản đồ của các nhà hàng hải, nhà thám hiểm phương Tây, và sau đó là các bản đồ đo đạc thời Pháp thuộc. Đặt các bản đồ này cạnh nhau giúp thấy hiểu biết về địa lý Việt Nam thay đổi thế nào qua các thời, và mỗi bên nhìn đất nước này ra sao.
Xem bản đồ ở đâu
Bản in gốc của từ điển Taberd và bản đồ đi kèm được lưu ở một số thư viện lớn trên thế giới và trong nước. Bản sao chất lượng cao xuất hiện trong nhiều triển lãm về bản đồ, tư liệu lịch sử ở Việt Nam, và trong các ấn phẩm nghiên cứu. Khi xem ảnh trên mạng, nên chọn nguồn từ thư viện, bảo tàng, cơ quan lưu trữ để có bản rõ và đúng.
Câu hỏi thường gặp
An Nam đại quốc hoạ đồ là gì?
Là tấm bản đồ Việt Nam do giám mục Jean-Louis Taberd biên soạn, in năm 1838 kèm cuốn từ điển Việt – Latin "Dictionarium Anamitico-Latinum" tại Serampore, Ấn Độ.
Taberd là ai?
Là giáo sĩ người Pháp thuộc Hội Thừa sai Paris (1794–1840), sang Đàng Trong đầu thế kỷ 19, sau làm giám mục, tiếp nối công trình từ điển của Pigneau de Behaine.
Trên bản đồ Taberd có ghi Hoàng Sa không?
Bản đồ có ghi chú "Paracel seu Cát Vàng" ở vùng biển ngoài khơi miền Trung, tức ghi nhận tên Việt Cát Vàng cho quần đảo mà người phương Tây gọi là Paracel.
Bản đồ Taberd có chính xác không?
Không chính xác như bản đồ đo đạc hiện đại; đường bờ biển, vị trí đảo và miền núi có chỗ ước lệ. Giá trị lớn của nó nằm ở địa danh, đơn vị hành chính và lịch sử chữ Quốc ngữ.
Vì sao bản đồ ghi ba thứ chữ?
Vì nó đi kèm từ điển Việt – Latin phục vụ người học tiếng Việt, nên địa danh được ghi bằng chữ Quốc ngữ, chữ Hán và tiếng Latin để tra cứu, đối chiếu.