Mặt trăng cho hướng thô ban đêm theo ba cách: trăng mọc ở phía đông và lặn ở phía tây (lệch theo tháng như mặt trời theo mùa); trăng tròn ở hướng ngược hẳn với mặt trời nên lúc nửa đêm nó ở vùng trời phía nam hoặc gần đỉnh đầu; và với trăng lưỡi liềm, đường nối hai đầu sừng kéo dài xuống chân trời chỉ gần về phía nam ở Bắc bán cầu. Cả ba đều thô, chỉ đủ để không đi ngược hướng.
Mặt trăng đi theo đường nào
Mặt trăng, giống mặt trời, trông như mọc ở phía đông và lặn ở phía tây vì Trái Đất tự quay. Nhưng nó có hai điểm khác. Một, mỗi ngày nó mọc trễ hơn hôm trước trung bình khoảng 50 phút, vì nó đang đi quanh Trái Đất. Hai, quỹ đạo của nó nghiêng khoảng 5 độ so với đường đi của mặt trời, nên điểm mọc lặn của trăng dao động trong một tháng rộng hơn của mặt trời trong một năm một chút.
Kết quả: "trăng mọc đằng đông" chỉ đúng đại khái, có những đêm điểm mọc lệch về đông bắc hoặc đông nam tới 25–30 độ.
Biết pha trăng là biết trăng ở đâu
Pha trăng cho biết vị trí tương đối giữa mặt trăng và mặt trời. Người Việt dùng âm lịch nên rất thuận: ngày âm lịch gần như là pha trăng.
| Ngày âm lịch (xấp xỉ) | Pha | Mọc – lặn (xấp xỉ) | Lúc đầu hôm (19–20 giờ) |
|---|---|---|---|
| Mùng 3–5 | Trăng lưỡi liềm đầu tháng | Mọc giữa buổi sáng, lặn vài giờ sau hoàng hôn | Thấp ở phía tây |
| Mùng 7–8 | Thượng huyền (nửa trăng) | Mọc khoảng giữa trưa, lặn khoảng nửa đêm | Cao ở phía nam hoặc gần đỉnh đầu |
| Rằm (14–16) | Trăng tròn | Mọc khi mặt trời lặn, lặn khi mặt trời mọc | Thấp ở phía đông |
| 22–23 | Hạ huyền | Mọc khoảng nửa đêm, lặn khoảng giữa trưa | Chưa mọc |
| 26–28 | Trăng lưỡi liềm cuối tháng | Mọc trước bình minh vài giờ | Chưa mọc |
Đêm rằm đầu hôm: trăng tròn vừa mọc ở phía đông. Vậy chỉ cần nhìn trăng là biết hướng đông. Đó là lý do người xưa nói đêm rằm "dễ đi đường".
Trăng tròn lúc nửa đêm
Trăng tròn nằm đối diện mặt trời. Lúc nửa đêm mặt trời ở dưới chân, nên trăng tròn lên cao nhất ở hướng ngược lại, tức về phía nam ở hầu hết các mùa — tương tự mặt trời giữa trưa. Ở Việt Nam, có một ngoại lệ đối xứng: vào mùa đông (khoảng tháng 11 – tháng 1), trăng tròn đi đường cao như mặt trời mùa hè, nên lúc nửa đêm nó có thể ở gần đỉnh đầu, thậm chí hơi lệch về phía bắc, nhất là ở miền Nam. Lúc đó dùng trăng để tìm nam không còn đáng tin.
Mẹo lưỡi liềm: sừng trăng chỉ về phía nam
Với trăng lưỡi liềm hoặc trăng khuyết, tưởng tượng một đường thẳng nối hai đầu nhọn (hai "sừng") của lưỡi liềm. Kéo dài đường đó xuống chân trời: ở Bắc bán cầu, điểm chạm chỉ gần về phía nam.
Vì sao: phần sáng của trăng luôn quay về phía mặt trời. Đường nối hai sừng vuông góc với hướng tới mặt trời, và gần song song với đường đi của mặt trời – mặt trăng trên trời (hoàng đạo). Ở Bắc bán cầu, hoàng đạo nằm chếch về phía nam bầu trời, nên đường này chĩa xuống phía nam.
Hạn chế ở Việt Nam: ở vĩ độ thấp, hoàng đạo dựng gần thẳng đứng vào nhiều thời điểm, đường nối sừng trăng có khi gần như nằm ngang hoặc chỉ lệch hẳn. Mẹo này cho sai số lớn, chỉ nên dùng khi trăng còn khá cao và như một phép kiểm.
Ánh trăng và an toàn khi đi đêm
- Trăng tròn ở vùng trống có thể đủ sáng để thấy lối đi, nhưng trong rừng thì tán cây che gần hết.
- Đi đêm ở rừng núi là việc rủi ro: dễ trượt ngã, khó thấy rắn, khó nhận mốc. Nếu không bắt buộc, hãy dừng lại chờ sáng.
- Mắt người cần khoảng 15–30 phút để thích nghi bóng tối. Mỗi lần bật đèn trắng là mất phần lớn sự thích nghi đó; đèn đỏ đỡ hại hơn.
Trăng trong kinh nghiệm dân gian
Người làm nông, đi biển Việt Nam xưa theo dõi trăng để biết ngày (âm lịch), biết con nước (thủy triều lớn quanh rằm và mùng một), và biết giờ ban đêm. Ai quen nhìn trăng sẽ biết, chẳng hạn, đêm 22 âm lịch mà thấy trăng đã lên khá cao ở phía đông thì đã quá nửa đêm. Hiểu điều này giúp bạn suy ra hướng: biết giờ và biết pha trăng là đoán được trăng đang ở phương nào.
Câu hỏi thường gặp
Mặt trăng mọc ở hướng nào?
Mặt trăng mọc ở phía đông và lặn ở phía tây, nhưng điểm mọc lệch về đông bắc hoặc đông nam tuỳ ngày trong tháng, có khi tới 25–30 độ. Chỉ nên dùng như hướng thô.
Đêm rằm trăng ở hướng nào?
Trăng tròn mọc ở phía đông khi mặt trời lặn, lên cao nhất lúc nửa đêm và lặn ở phía tây lúc bình minh. Đầu hôm đêm rằm, nhìn trăng là biết hướng đông.
Mẹo sừng trăng lưỡi liềm là gì?
Nối hai đầu nhọn của trăng lưỡi liềm rồi kéo dài xuống chân trời, điểm chạm chỉ gần về phía nam ở Bắc bán cầu. Ở Việt Nam mẹo này có sai số lớn, chỉ dùng để kiểm tra thô.
Vì sao mỗi ngày trăng mọc trễ hơn?
Vì mặt trăng đang đi quanh Trái Đất theo cùng chiều Trái Đất tự quay. Mỗi ngày Trái Đất phải quay thêm một chút để "đuổi kịp" trăng, trung bình khoảng 50 phút.
Có nên đi đường ban đêm nhờ ánh trăng không?
Ở vùng trống, trăng tròn có thể đủ sáng, nhưng trong rừng núi đi đêm rất rủi ro vì dễ ngã và khó nhận mốc. Nếu không bắt buộc, hãy dừng lại an toàn và chờ sáng.