Tìm sao Bắc Cực qua chòm Bắc Đẩu: cách xác định hướng bắc ban đêm

Muốn tìm sao Bắc Cực, hãy tìm chòm Bắc Đẩu (cái gáo bảy sao), lấy hai sao ở mép ngoài miệng gáo, kéo dài đường nối chúng khoảng năm lần khoảng cách giữa hai sao: bạn sẽ gặp một ngôi sao sáng vừa, đứng gần như yên trên trời. Đó là sao Bắc Cực, chỉ hướng bắc thật với sai số dưới một độ. Ở Việt Nam, sao này nằm thấp, chỉ cao hơn chân trời khoảng 9 đến 23 độ tuỳ nơi.

Vì sao sao Bắc Cực không di chuyển

Trái Đất tự quay quanh một trục. Kéo dài trục đó lên trời, nó chỉ vào một điểm gọi là thiên cực Bắc. Mọi ngôi sao đều trông như quay quanh điểm này mỗi đêm. Ngẫu nhiên thay, hiện nay có một ngôi sao khá sáng nằm rất gần thiên cực Bắc — sao Polaris, trong tiếng Việt gọi là sao Bắc Cực hay Bắc Thần. Vì nằm gần tâm quay, nó gần như đứng yên trong khi các sao khác xoay quanh.

Sự trùng hợp này không vĩnh viễn. Trục Trái Đất lắc chậm như con quay (hiện tượng tuế sai), một vòng mất khoảng 26.000 năm. Vài nghìn năm trước, ngôi sao gần cực nhất là sao Thuban trong chòm Thiên Long. Vài nghìn năm nữa, vai trò này sẽ chuyển dần sang các sao khác.

Tìm Bắc Đẩu

Bắc Đẩu gồm bảy ngôi sao sáng xếp thành hình cái gáo múc nước: bốn sao làm lòng gáo, ba sao làm cán. Nó là một phần của chòm Đại Hùng (Gấu Lớn). Người Việt nhiều nơi quen gọi đơn giản là "sao Bắc Đẩu".

• Hai sao ở mép ngoài lòng gáo (đối diện với cán) gọi là hai sao chỉ cực, tên quốc tế là Dubhe và Merak.
• Kéo dài đường từ Merak qua Dubhe, ra ngoài miệng gáo, khoảng năm lần khoảng cách giữa chúng.
• Ngôi sao sáng vừa phải nằm ở đó là sao Bắc Cực. Nó không sáng nhất trời như nhiều người tưởng — chỉ cỡ sao sáng thứ 40–50.

Bắc Đẩu ở Việt Nam: khi nào dễ thấy

Ở vĩ độ ôn đới, Bắc Đẩu không bao giờ lặn. Ở Việt Nam, vì sao Bắc Cực thấp, Bắc Đẩu khi quay quanh cực sẽ có lúc chìm xuống dưới chân trời phía bắc. Đại khái:

Càng về phía nam, Bắc Đẩu càng hay bị khuất. Ở Cà Mau, khi nó ở vị trí thấp nhất, cả cái gáo nằm dưới đường chân trời.

Cách dự phòng: chòm Thiên Hậu hình chữ W

Ở phía bên kia sao Bắc Cực, đối diện Bắc Đẩu, là chòm Thiên Hậu (Cassiopeia) gồm năm sao sáng xếp hình chữ W hoặc chữ M. Khi Bắc Đẩu thấp, Thiên Hậu thường cao và ngược lại. Một cách đơn giản: chữ W giống hai chữ V nối nhau; từ đỉnh của chữ V lớn hơn ở giữa, kéo một đường ra phía ngoài theo hướng "mở" của chữ V, bạn sẽ đi về phía sao Bắc Cực, cách khoảng gấp hai đến ba bề rộng chòm. Cách này kém chính xác hơn hai sao chỉ cực nhưng đủ để khoanh vùng.

Độ cao của sao Bắc Cực bằng vĩ độ

Một điều thú vị: góc từ chân trời lên sao Bắc Cực xấp xỉ bằng vĩ độ nơi bạn đứng.

• Lũng Cú (đỉnh bắc): khoảng 23 độ — chừng hai nắm tay duỗi thẳng chồng lên nhau.
• Hà Nội: khoảng 21 độ.
• Đà Nẵng: khoảng 16 độ.
• TP.HCM: khoảng 11 độ — hơn một nắm tay.
• Cà Mau: khoảng 9 độ — chưa đến một nắm tay.

(Một nắm tay duỗi thẳng cánh tay che khoảng 10 độ trên trời.) Điều này có nghĩa ở miền Nam, sao Bắc Cực rất dễ bị cây cối, núi đồi, nhà cửa che khuất, cũng như bị mờ do bụi và đèn thành phố gần chân trời. Bạn cần chỗ trống nhìn ra phía bắc: bãi biển, cánh đồng, đỉnh đồi.

Người đi biển xưa dùng chính quan hệ này để biết mình đang ở vĩ độ nào: đo góc cao của sao Bắc Cực bằng dụng cụ như kamal, thước ngắm, sau này là kính lục phân.

Từ sao Bắc Cực đến hướng trên mặt đất

1. Tìm được sao, đứng quay mặt về phía nó.
2. Từ sao, hạ một đường thẳng đứng xuống chân trời. Điểm chạm là hướng bắc thật.
3. Đánh dấu bằng hai que hoặc hai hòn đá thẳng hàng, để sáng hôm sau vẫn còn hướng.
4. Sau lưng là nam, tay phải là đông, tay trái là tây.

Những nhầm lẫn thường gặp

• Nhầm sao Bắc Cực là sao sáng nhất: sao sáng nhất trời đêm là Thiên Lang (Sirius), còn các vật sáng nhất thường là sao Kim, sao Mộc — hành tinh, không phải sao Bắc Cực.
• Nhầm Bắc Đẩu với chòm Tiểu Hùng: Tiểu Hùng cũng có hình cái gáo nhỏ, mờ hơn nhiều; sao Bắc Cực chính là đầu cán gáo của Tiểu Hùng.
• Nhầm với Tua Rua (Thất Tinh, Pleiades): một chùm sao nhỏ trông giống cái gáo tí hon, nhưng nằm ở vùng trời khác hẳn.
• Đèn máy bay: vật sáng di chuyển hoặc nhấp nháy đỏ xanh không phải sao.