Góc phương vị là góc đo theo chiều kim đồng hồ từ hướng bắc tới hướng của một mục tiêu, tính bằng độ từ 0 đến 360. Bắc là 0 độ (hay 360), đông 90, nam 180, tây 270. Nói "đi theo góc 135" chính xác hơn nhiều so với "đi về phía đông nam", và đó là ngôn ngữ chung của người dùng la bàn.
Từ tám hướng đến 360 độ
Hoa gió truyền thống chia thành bốn hướng chính (bắc, đông, nam, tây), thêm bốn hướng phụ (đông bắc, đông nam, tây nam, tây bắc), rồi chia nhỏ thành 16 hoặc 32 hướng. Cách gọi này dễ nhớ nhưng thô: mỗi hướng trong hệ 8 hướng chiếm 45 độ. Đi 1 km lệch 20 độ, bạn đã cách đích khoảng 340 m.
| Hướng | Góc phương vị |
|---|---|
| Bắc (N) | 0° / 360° |
| Đông bắc (NE) | 45° |
| Đông (E) | 90° |
| Đông nam (SE) | 135° |
| Nam (S) | 180° |
| Tây nam (SW) | 225° |
| Tây (W) | 270° |
| Tây bắc (NW) | 315° |
Đo góc phương vị tới một mốc ngoài thực địa
Dùng la bàn đế trong:
- Cầm la bàn nằm ngang trước ngực, mũi tên chỉ hướng đi trên đế chĩa thẳng vào mốc (ví dụ đỉnh núi).
- Giữ yên đế, xoay vòng chia độ cho đến khi mũi tên định hướng bên trong vỏ (thường là hình mũi tên đỏ in dưới đáy) trùng với đầu đỏ của kim. Dân định hướng gọi vui là "cho con đỏ vào chuồng".
- Đọc số độ tại vạch chỉ ở chân mũi tên hướng đi. Đó là góc phương vị từ bạn tới mốc.
Với la bàn có gương: giơ ngang tầm mắt, nhìn mốc qua khe ngắm, nhìn kim trong gương, xoay vòng cho kim vào chuồng, đọc số. Chính xác hơn vài độ.
Đo góc phương vị trên bản đồ
- Đặt la bàn lên bản đồ, cạnh dài của đế nối từ điểm xuất phát tới điểm đích, mũi tên hướng đi chĩa về phía đích.
- Xoay vòng chia độ cho các vạch song song bên trong vỏ trùng với đường lưới dọc của bản đồ, chữ N trên vòng chỉ về phía bắc bản đồ.
- Đọc số độ. Lúc này kim la bàn không quan trọng — bạn đang dùng la bàn như một thước đo độ.
- Nhấc la bàn lên, giữ nguyên vòng, xoay người cho kim vào chuồng. Mũi tên hướng đi giờ chỉ đúng hướng cần đi.
Lỗi hay gặp nhất: đặt la bàn ngược, mũi tên chỉ từ đích về điểm xuất phát. Kết quả lệch đúng 180 độ — đi ngược hẳn lại. Luôn kiểm tra chiều mũi tên trước khi đọc.
Góc nghịch: nhìn ngược lại
Góc nghịch (back bearing) là góc theo chiều ngược lại. Công thức: nếu góc thuận nhỏ hơn 180, cộng 180; nếu lớn hơn 180, trừ 180. Góc thuận 60 thì góc nghịch 240; góc thuận 300 thì góc nghịch 120.
Góc nghịch có ba công dụng:
- Quay về: đã đi theo góc 60 thì quay về theo góc 240.
- Kiểm tra mình còn đi đúng: quay lại ngắm điểm xuất phát, nếu ra đúng góc nghịch thì mình chưa trôi khỏi tuyến.
- Tự định vị: đo góc tới một mốc, tính góc nghịch, kẻ từ mốc trên bản đồ — kỹ thuật giao hội ngược ở danh mục Đọc bản đồ.
Sai số: một độ có đáng kể không
Một quy tắc dễ nhớ: lệch 1 độ thì sau 1 km bạn trôi khoảng 17–18 m sang bên. Lệch 5 độ thì sau 1 km là khoảng 87 m. Trong rừng rậm tầm nhìn chỉ chục mét, 87 m đủ để đi ngang qua một cái chòi, một điểm nước mà không thấy.
| Lệch | Sau 500 m | Sau 1 km | Sau 3 km |
|---|---|---|---|
| 1° | ~9 m | ~17 m | ~52 m |
| 3° | ~26 m | ~52 m | ~157 m |
| 5° | ~44 m | ~87 m | ~262 m |
| 10° | ~88 m | ~176 m | ~529 m |
Vì sai số là không tránh khỏi, người dùng la bàn giỏi không cố đạt độ chính xác tuyệt đối mà dùng các mẹo bù như "cố ý đi lệch" (aiming off) và chia chặng ngắn qua các mốc trung gian.
Đơn vị khác: mil và grad
Ngoài độ, một số la bàn và tài liệu dùng mil (một vòng 6.400 mil theo chuẩn NATO) hoặc grad (một vòng 400 grad). Mil tiện cho tính toán khoảng cách nhanh ở cự ly xa, grad hay gặp trong đo đạc ở một số nước châu Âu. Người đi bộ nên dùng độ để thống nhất với bản đồ, ứng dụng điện thoại và thông tin cứu hộ.
Tập đo góc phương vị
Ra sân bóng hay công viên, đứng ở một góc, đo góc tới ba mốc khác nhau: cột đèn, cây to, cổng. Ghi lại. Đi tới từng mốc, quay lại đo góc nghịch về chỗ cũ, so với phép tính. Khi kết quả lệch nhau dưới 3–4 độ, tay bạn đã đủ vững để đo ngoài thực địa.
Câu hỏi thường gặp
Góc phương vị là gì?
Là góc đo theo chiều kim đồng hồ từ hướng bắc đến hướng của mục tiêu, từ 0 đến 360 độ. Bắc là 0, đông 90, nam 180, tây 270.
Hướng đông nam là bao nhiêu độ?
Hướng đông nam tương ứng góc phương vị 135 độ. Tây nam là 225 độ, tây bắc là 315 độ và đông bắc là 45 độ.
Tính góc nghịch thế nào?
Nếu góc thuận nhỏ hơn 180 độ thì cộng 180, nếu lớn hơn 180 thì trừ 180. Ví dụ góc 60 độ có góc nghịch 240 độ, dùng để quay về hoặc kiểm tra mình còn đi đúng tuyến.
Lệch 1 độ la bàn thì sai bao xa?
Lệch 1 độ thì sau mỗi km bạn trôi khoảng 17–18 m sang bên. Lệch 5 độ thì sau 1 km là gần 90 m, đủ để đi ngang qua đích trong rừng rậm mà không thấy.
Đo góc phương vị trên bản đồ có cần kim la bàn không?
Không. Khi đo trên bản đồ, la bàn đóng vai thước đo độ: chỉ cần căn vạch trong vỏ trùng với đường lưới dọc của bản đồ rồi đọc số. Kim chỉ cần đến khi ra ngoài thực địa để đi theo góc đó.