Độ lệch từ là góc giữa hướng kim la bàn chỉ (bắc từ) và hướng bắc thật. Muốn đổi góc từ bản đồ sang la bàn, nhớ câu của người dùng la bàn: lệch đông thì trừ, lệch tây thì cộng. Ở Việt Nam độ lệch từ hiện rất nhỏ, chỉ khoảng dưới hai độ, nhưng nó thay đổi theo năm — tra số mới nhất ở công cụ tính của NOAA trước khi cần độ chính xác.
Vì sao có độ lệch từ
Từ trường Trái Đất sinh ra từ dòng kim loại nóng chảy trong lõi ngoài, và dòng chảy ấy không đều. Kết quả là cực Bắc từ không nằm ở cực Bắc địa lý, các đường sức từ cũng cong vênh theo vùng. Ở mỗi nơi trên mặt đất, kim la bàn chỉ lệch khỏi bắc thật một góc khác nhau.
Độ lệch thay đổi theo thời gian vì từ trường thay đổi. Ví dụ đáng nhớ nhất là London: theo các ghi chép lịch sử, khoảng thế kỷ 16 kim la bàn ở đây chỉ lệch về phía đông; tới thế kỷ 19 lệch về phía tây tới khoảng hơn 20 độ; rồi giảm dần và quanh năm 2019 trở về gần 0. Một tấm bản đồ in năm 1950 ở Anh mà dùng độ lệch in trên đó cho năm nay thì sai vài độ.
Đọc độ lệch từ ở đâu
- Lề bản đồ địa hình: ghi độ lệch tại năm đo và mức thay đổi hằng năm, ví dụ "giảm 0,1 độ mỗi năm". Cộng trừ theo số năm đã qua.
- Công cụ tính trực tuyến của NOAA (Trung tâm Thông tin Môi trường Quốc gia Hoa Kỳ): nhập toạ độ và ngày, máy trả về độ lệch theo Mô hình Từ trường Thế giới (WMM), mô hình được cập nhật định kỳ năm năm một lần.
- Ứng dụng la bàn trên điện thoại có chế độ bắc thật: máy tự tính độ lệch theo vị trí.
Lệch đông, lệch tây
Độ lệch từ "đông" nghĩa là kim chỉ lệch sang phía đông của bắc thật; "tây" là lệch sang phía tây. Trên bản đồ thế giới, có những "đường lệch không" (agonic line) nơi kim chỉ đúng bắc thật. Hai bên đường đó, độ lệch có dấu khác nhau.
Để biết mức độ khác nhau giữa các vùng: ở một số nơi miền bắc Canada hay gần Nam Cực, độ lệch có thể vượt 20–30 độ; ở New Zealand vào khoảng 20 độ đông; ở Đông Nam Á bao gồm Việt Nam, độ lệch gần 0, chỉ vài phần mười tới khoảng một độ (các con số này thay đổi theo năm, tra lại trước khi dùng).
Quy tắc đổi góc: bản đồ sang la bàn
Khi đo góc trên bản đồ (theo bắc thật hoặc bắc lưới) rồi đi theo la bàn (bắc từ), phải đổi:
| Độ lệch | Bản đồ → la bàn | La bàn → bản đồ |
|---|---|---|
| Lệch đông (ví dụ 10° Đ) | Trừ đi (góc bản đồ 50° → đặt la bàn 40°) | Cộng vào (đo la bàn 40° → bản đồ 50°) |
| Lệch tây (ví dụ 10° T) | Cộng vào (góc bản đồ 50° → đặt la bàn 60°) | Trừ đi (đo la bàn 60° → bản đồ 50°) |
Câu vần tiếng Anh hay dùng: "East is least, West is best" — lệch đông thì góc la bàn nhỏ hơn, lệch tây thì lớn hơn (khi đổi từ thật sang từ). Cách nhớ khác: hình dung vẽ hai mũi tên bắc thật và bắc từ, góc la bàn luôn tính từ mũi tên bắc từ.
Chỉnh la bàn một lần cho xong
Nhiều la bàn đế trong và la bàn có gương có vít hoặc núm chỉnh độ lệch. Bạn xoay mũi tên định hướng trong vỏ lệch đi đúng số độ, từ đó mọi góc đọc trên la bàn đã là góc thật, không cần cộng trừ. Chỉ nhớ chỉnh lại khi đi sang vùng khác.
Ở Việt Nam, với độ lệch nhỏ như hiện nay, nhiều người để la bàn ở số 0. Đây là lựa chọn hợp lý cho đi bộ. Nếu bạn làm công việc cần chính xác như cắm mốc, khảo sát, hãy chỉnh theo số tra được.
Đổi góc khi dùng bản đồ lưới
Bản đồ địa hình có lưới UTM thì góc đo trên bản đồ là góc theo bắc lưới, không hẳn là bắc thật. Lúc này cần độ lệch giữa bắc từ và bắc lưới, gọi là độ lệch từ lưới. Bản đồ chuẩn thường in sẵn con số này ở sơ đồ ba hướng bắc. Ở Việt Nam, độ hội tụ kinh tuyến cũng nhỏ, nên tổng chênh lệch vẫn rất ít.
Sai số thực tế nếu bỏ qua độ lệch
Lệch 1 độ cho sai số khoảng 17 m mỗi km. Ở Việt Nam, bỏ qua độ lệch từ trong một chặng 3 km chỉ sai cỡ vài chục mét, nhỏ hơn sai số do tay cầm và do đi vòng tránh vật cản. Ở New Zealand, bỏ qua 20 độ thì sau 3 km bạn lệch hơn 1 km. Vì vậy câu hỏi "có cần chỉnh không" luôn có đáp án: tuỳ bạn đang đứng ở đâu trên Trái Đất.
Thói quen tốt
- Trước chuyến đi xa, tra độ lệch từ của vùng định đến (NOAA hoặc lề bản đồ mới).
- Ghi con số lên mép bản đồ hoặc dán một mẩu băng dính lên đế la bàn.
- Nếu đi nước ngoài, chỉnh vít la bàn trước khi ra khỏi khách sạn, kiểm tra bằng hướng mặt trời mọc hoặc một con đường thẳng đã biết hướng.
- Khi về nước, nhớ chỉnh lại về số gần 0.
Câu hỏi thường gặp
Độ lệch từ là gì?
Là góc giữa hướng kim la bàn chỉ và hướng bắc thật tại một nơi. Nó khác nhau theo vị trí và thay đổi theo năm vì từ trường Trái Đất thay đổi.
Độ lệch từ ở Việt Nam là bao nhiêu?
Hiện rất nhỏ, chỉ vài phần mười tới khoảng một độ, khác nhau một chút giữa các vùng. Muốn số chính xác cho năm hiện tại, hãy tra công cụ tính độ lệch từ của NOAA theo toạ độ nơi bạn đứng.
Lệch đông thì cộng hay trừ?
Khi đổi từ góc bản đồ sang góc la bàn, lệch đông thì trừ, lệch tây thì cộng. Đổi ngược từ la bàn sang bản đồ thì làm ngược lại.
Có cần chỉnh độ lệch từ khi đi bộ ở Việt Nam không?
Với đi bộ thông thường thì không bắt buộc, vì sai số do độ lệch nhỏ hơn sai số tay cầm. Với khảo sát, cắm mốc hoặc khi ra nước ngoài thì nên chỉnh.
Vì sao độ lệch từ thay đổi theo năm?
Vì từ trường Trái Đất sinh ra từ dòng kim loại nóng chảy chuyển động trong lõi, nên liên tục biến đổi. Cực Bắc từ trôi hàng chục km mỗi năm, kéo theo độ lệch ở từng nơi thay đổi.