Phương pháp que bóng tìm hướng đông – tây chỉ cần một que thẳng và 15–30 phút nắng: cắm que, đánh dấu đầu bóng, đợi, đánh dấu đầu bóng lần nữa. Đường nối dấu thứ nhất tới dấu thứ hai chỉ gần đúng từ tây sang đông. Ở Việt Nam, cách này cho kết quả tốt nhất vào buổi sáng hoặc buổi chiều; giữa trưa mùa hè, khi mặt trời gần đỉnh đầu, bóng quá ngắn và kém tin cậy.
Cách làm từng bước
- Chọn chỗ đất phẳng, có nắng, càng ngang càng tốt.
- Cắm một que thẳng dài khoảng 1 m, thẳng đứng hoặc hơi nghiêng cũng được (miễn là không di chuyển trong lúc làm).
- Đánh dấu đầu bóng bằng một viên sỏi hoặc que nhỏ. Gọi là điểm A.
- Đợi 15–30 phút. Đầu bóng sẽ dịch chuyển.
- Đánh dấu đầu bóng mới. Gọi là điểm B.
- Nối A với B. A là phía tây, B là phía đông (vì mặt trời đi từ đông sang tây, bóng đi ngược lại).
- Đứng chân trái ở A, chân phải ở B: bạn đang quay mặt về phía bắc. Sau lưng là nam.
Câu dễ nhớ: dấu đầu là tây, dấu sau là đông. Điều này đúng ở mọi nơi trên Trái Đất, kể cả Nam bán cầu.
Vì sao cách này hoạt động
Mặt trời đi từ đông sang tây trên bầu trời. Bóng của que luôn nằm ngược phía mặt trời, nên đầu bóng đi từ tây sang đông. Trong một khoảng thời gian ngắn, đầu bóng vẽ gần như một đoạn thẳng; đoạn đó gần song song với hướng đông – tây. Độ chính xác phụ thuộc vào mùa, giờ trong ngày và vĩ độ.
Độ chính xác: khi nào tốt, khi nào kém
| Điều kiện | Kết quả | Ghi chú |
|---|---|---|
| Quanh xuân phân, thu phân | Tốt suốt ngày | Đầu bóng đi gần như đúng đường thẳng đông – tây |
| Quanh giữa trưa (bất kỳ mùa) | Tốt nhất về hướng | Nhưng ở Việt Nam mùa hè bóng rất ngắn |
| Sáng sớm, chiều muộn gần hạ chí, đông chí | Lệch nhiều hơn | Đường đầu bóng cong, sai số có thể đáng kể |
| Giữa trưa tháng 5–8 ở Việt Nam | Kém | Mặt trời gần đỉnh đầu, bóng gần như không có |
| Que ngắn, khoảng chờ quá ngắn | Kém | Đầu bóng dịch quá ít, khó đánh dấu chính xác |
Trong điều kiện bình thường, đây là cách cho hướng "đủ dùng" với sai số vài độ đến mười mấy độ. Nó không thay được la bàn, nhưng tốt hơn nhiều so với đoán theo cảm giác.
Biến thể chính xác hơn: phương pháp vòng tròn bằng nhau
Nếu có thời gian (vài giờ quanh trưa), làm như sau:
- Buổi sáng, khoảng 2–3 giờ trước trưa, đánh dấu đầu bóng. Dùng một sợi dây buộc vào chân que, vẽ một vòng tròn đi qua dấu đó.
- Buổi chiều, theo dõi đến khi đầu bóng chạm đúng vòng tròn lần nữa. Đánh dấu.
- Nối hai dấu: đó là đường đông – tây khá chính xác. Đường từ chân que vuông góc với đường này chỉ hướng bắc – nam.
Cách này dựa vào tính đối xứng của đường đi mặt trời quanh giữa trưa, nên chính xác hơn phương pháp hai dấu nhanh. Nó được dùng từ thời cổ để xác định hướng trong xây dựng.
Làm cho dễ ở Việt Nam
- Chọn giờ: tốt nhất từ 8 đến 10 giờ sáng hoặc 14 đến 16 giờ chiều, khi bóng dài và mặt trời chưa quá cao. Giữa trưa mùa đông vẫn dùng được.
- Que dài hơn: que 1,5 m cho bóng dài hơn, đầu bóng dịch chuyển nhiều hơn, dễ đánh dấu.
- Đợi lâu hơn: 30 phút cho đoạn dài hơn 15 phút, ít sai số đánh dấu.
- Đầu que nhọn: buộc một chiếc lá hay cành nhỏ ở ngọn để đầu bóng rõ ràng.
Que bóng trong lớp học và ngoại khoá
Đây là một bài thực hành hay cho học sinh: mỗi nhóm cắm một que trên sân trường, đánh dấu đầu bóng mỗi 15 phút từ sáng đến chiều, rồi nối thành đường cong. Học sinh sẽ thấy đầu bóng gần nhất với chân que lúc giữa trưa, và thấy hình dạng đường cong đổi theo mùa nếu làm lại vào tháng khác. Từ đó tự rút ra hướng bắc – nam mà không cần la bàn. Đây cũng là nguyên lý của đồng hồ mặt trời.
Khi nào không nên dùng
- Bạn đang lạc và trời sắp tối: 30 phút đợi bóng có thể quý giá hơn để tìm chỗ an toàn.
- Trời nhiều mây, nắng lúc có lúc không.
- Bạn đang ở dưới tán rừng rậm, chỉ có đốm nắng lốm đốm.
Trong những lúc đó, ưu tiên an toàn trước, tìm hướng sau. Danh mục Khi bị lạc có hướng dẫn.
Câu hỏi thường gặp
Phương pháp que bóng là gì?
Là cách tìm hướng đông – tây bằng một que cắm đất: đánh dấu đầu bóng, đợi 15–30 phút, đánh dấu lần nữa. Đường nối từ dấu đầu tới dấu sau chỉ gần đúng từ tây sang đông.
Dấu bóng đầu tiên là hướng nào?
Dấu đầu tiên là phía tây, dấu thứ hai là phía đông. Điều này đúng ở cả Bắc và Nam bán cầu vì mặt trời luôn đi từ đông sang tây.
Phương pháp que bóng chính xác đến đâu?
Thường sai số vài độ đến mười mấy độ, tốt nhất quanh xuân phân, thu phân và khi bóng đủ dài. Phương pháp vòng tròn bằng nhau quanh giữa trưa cho kết quả chính xác hơn.
Giữa trưa mùa hè ở Việt Nam có dùng được không?
Kém, vì mặt trời gần đỉnh đầu nên bóng rất ngắn và khó đánh dấu. Nên làm vào khoảng 8–10 giờ sáng hoặc 14–16 giờ chiều.
Que có cần cắm thẳng đứng không?
Không bắt buộc, que hơi nghiêng vẫn dùng được miễn là không xê dịch trong suốt thời gian đánh dấu. Que dài và đầu nhọn giúp đầu bóng rõ ràng hơn.