Có ba hướng bắc trên bản đồ địa hình: bắc thật (hướng về cực Bắc địa lý, theo kinh tuyến), bắc lưới (hướng của đường lưới dọc in trên bản đồ) và bắc từ (hướng kim la bàn chỉ). Ba hướng này thường lệch nhau vài độ hoặc ít hơn. Ở Việt Nam chúng gần như trùng nhau nên người đi bộ ít phải lo, nhưng biết chúng khác nhau thế nào giúp đọc đúng mọi bản đồ.
Bắc thật: theo trục quay Trái Đất
Bắc thật là hướng dọc theo kinh tuyến về phía cực Bắc địa lý — điểm mà trục quay của Trái Đất xuyên qua mặt đất. Nó không đổi theo thời gian (ở thang đời người) và là chuẩn của mọi hệ toạ độ kinh – vĩ độ. Sao Bắc Cực nằm rất gần hướng bắc thật, lệch dưới một độ, nên người xưa có thể dùng nó để tìm bắc ban đêm.
Trên bản đồ, bắc thật được thể hiện bằng các đường kinh tuyến, thường ghi ở các góc khung bản đồ bằng độ – phút.
Bắc lưới: theo đường kẻ trên giấy
Khi trải mặt cầu thành mặt phẳng rồi kẻ lưới ô vuông (như lưới UTM), các đường lưới dọc song song với nhau. Nhưng kinh tuyến trên mặt cầu lại hội tụ về cực. Vì vậy chỉ ở kinh tuyến giữa của mỗi múi chiếu, bắc lưới mới trùng bắc thật. Càng xa kinh tuyến giữa, đường lưới càng lệch so với kinh tuyến. Góc lệch này gọi là độ hội tụ kinh tuyến.
Ở vĩ độ Việt Nam, độ hội tụ kinh tuyến trong một múi UTM khá nhỏ, tối đa cỡ một độ ở mép múi. Với người đi bộ, có thể bỏ qua. Với người đo đạc, xây dựng, nó được tính đến.
Bắc từ: theo kim la bàn
Kim la bàn không chỉ về cực Bắc địa lý mà theo đường sức từ trường Trái Đất tại nơi bạn đứng. Từ trường không đối xứng hoàn hảo, và cực Bắc từ nằm cách cực Bắc địa lý một khoảng, lại đang trôi dần. Góc giữa bắc từ và bắc thật gọi là độ lệch từ (declination). Góc giữa bắc từ và bắc lưới gọi là độ lệch từ lưới.
Độ lệch từ được gọi là "đông" nếu kim chỉ lệch về phía đông của bắc thật, "tây" nếu lệch về phía tây. Nó thay đổi theo vị trí và theo năm.
Sơ đồ ba hướng bắc ở lề bản đồ
Bản đồ địa hình chuẩn thường có một sơ đồ nhỏ ở lề với ba mũi tên:
- Mũi tên có ngôi sao ở đầu: bắc thật.
- Mũi tên ghi GN hoặc "bắc lưới": bắc lưới.
- Mũi tên hình nửa mũi tên hoặc ghi MN: bắc từ.
Kèm theo là các con số: độ lệch từ tại năm đo, mức thay đổi hằng năm, độ hội tụ kinh tuyến. Lưu ý: góc vẽ trong sơ đồ thường được phóng to cho dễ nhìn, phải đọc con số chứ không đo trên hình.
Khi nào ba hướng bắc thực sự quan trọng
| Việc | Cần phân biệt? | Lý do |
|---|---|---|
| Xoay bản đồ để đi bộ ở Việt Nam | Không cần | Chênh lệch nhỏ hơn sai số tay cầm |
| Đi theo góc phương vị vài km ở Việt Nam | Ít khi | Lệch 1 độ chỉ khoảng 17 m mỗi km |
| Đi bộ ở Canada, Alaska, New Zealand, Úc | Rất cần | Độ lệch từ có thể tới hàng chục độ |
| Đo đạc, cắm mốc, xây dựng | Bắt buộc | Yêu cầu độ chính xác cao |
| Hàng hải, hàng không | Bắt buộc | Hành trình dài, sai số tích tụ |
Một ví dụ cho dễ hình dung
Giả sử bạn ở một vùng có độ lệch từ 10 độ đông. Bản đồ cho góc phương vị (theo bắc lưới, coi như bắc thật) tới đích là 50 độ. Kim la bàn đang chỉ lệch 10 độ về phía đông so với bắc thật, nên mọi góc đọc theo kim đều nhỏ hơn góc thật 10 độ. Để đi đúng, bạn phải đặt la bàn 40 độ. Đặt nhầm 60 độ, sau 5 km bạn lệch gần 1,8 km.
Ở Việt Nam, con số tương ứng chỉ cỡ dưới hai độ, nên sai lầm kiểu này gần như vô hại. Nhưng khi mang thói quen này ra nước ngoài, nó có thể khiến bạn lạc xa.
Ba hướng bắc trên điện thoại
Ứng dụng la bàn trong điện thoại thường có tuỳ chọn "bắc thật" hoặc "bắc từ". Ở chế độ bắc thật, máy dùng vị trí GPS và một mô hình từ trường để tự cộng trừ độ lệch từ. Ứng dụng bản đồ hiển thị theo bắc thật. Nếu bạn so la bàn kim với la bàn điện thoại và thấy chênh nhau một hai độ ở Việt Nam, đó có thể là chênh lệch giữa hai hướng bắc, cũng có thể là sai số cảm biến — không có gì đáng lo.
Câu hỏi thường gặp
Bắc thật và bắc từ khác nhau thế nào?
Bắc thật là hướng về cực Bắc địa lý theo kinh tuyến, không đổi. Bắc từ là hướng kim la bàn chỉ theo từ trường Trái Đất, lệch khỏi bắc thật một góc gọi là độ lệch từ và thay đổi theo nơi, theo năm.
Bắc lưới là gì?
Là hướng của các đường lưới dọc in trên bản đồ. Vì lưới vuông được kẻ trên mặt phẳng còn kinh tuyến hội tụ về cực, bắc lưới chỉ trùng bắc thật ở kinh tuyến giữa của múi chiếu.
Ở Việt Nam có cần quan tâm ba hướng bắc không?
Với đi bộ thông thường thì gần như không, vì ở Việt Nam ba hướng lệch nhau rất ít. Với đo đạc, xây dựng hoặc khi đi ở những nước có độ lệch từ lớn thì cần tính kỹ.
Sơ đồ ba mũi tên ở lề bản đồ địa hình là gì?
Đó là sơ đồ ba hướng bắc: bắc thật, bắc lưới và bắc từ, kèm số độ lệch và mức thay đổi hằng năm. Góc vẽ trong hình thường được phóng to cho dễ nhìn, phải đọc theo con số ghi kèm.
Sao Bắc Cực chỉ bắc thật hay bắc từ?
Sao Bắc Cực chỉ gần đúng bắc thật, lệch dưới một độ. Nó không liên quan gì đến từ trường nên không bị ảnh hưởng bởi độ lệch từ.