Đi theo góc phương vị là giữ đúng một hướng la bàn khi không nhìn thấy đích: trong rừng rậm, sương mù hay đồi cỏ tranh cao quá đầu. Cách làm đúng không phải là cắm mắt vào kim la bàn mà bước, mà là ngắm một mốc trung gian theo đúng hướng, đi tới đó, rồi ngắm mốc tiếp theo. Kết hợp đếm bước đôi để biết đã đi được bao xa.
Vì sao không thể cứ nhìn kim mà đi
Vừa bước vừa nhìn kim, la bàn rung theo nhịp chân, kim lắc, mắt không thấy đường, dễ vấp ngã. Mỗi lần né một bụi gai, một gốc cây, bạn lệch đi vài độ mà không nhận ra. Quan trọng hơn, con người có xu hướng tự nhiên đi lệch khi không có mốc nhìn thấy. Nghiên cứu của nhóm Jan Souman tại Viện Max Planck (Đức), công bố năm 2009, cho thấy người đi trong rừng rậm hoặc sa mạc không có mốc, nhất là khi trời âm u, thường đi thành những vòng tròn mà không hề hay biết. Danh mục Khi bị lạc có bài riêng về hiện tượng này.
Kỹ thuật mốc trung gian
- Đặt góc trên la bàn: đo từ bản đồ hoặc đã biết trước, ví dụ 230 độ.
- Đứng yên, cầm la bàn ngang, xoay người cho kim vào chuồng. Mũi tên hướng đi giờ chỉ đúng 230 độ.
- Nhìn dọc theo mũi tên, chọn một vật dễ nhận ở xa nhất mà mắt còn thấy rõ: một thân cây trắng, một tảng đá, một bụi tre. Đó là mốc trung gian.
- Cất la bàn, đi tới mốc. Lúc này bạn được phép đi vòng tránh vật cản thoải mái, vì đích của chặng này là cái cây kia, không phải một hướng vô hình.
- Đến mốc, lặp lại từ bước 2.
Trong rừng nhiệt đới, mốc trung gian có thể chỉ cách 15–20 m. Không sao. Mười chặng ngắn đúng hướng tốt hơn một chặng dài trôi lệch.
Khi không có mốc nào: dùng bạn đồng hành
Trong sương dày hoặc giữa đồng cỏ cao đều tăm tắp, không có vật nào để làm mốc. Khi đó dùng người. Một người cầm la bàn đứng yên, người kia đi trước theo hướng mũi tên đến khoảng cách vừa đủ nhìn thấy (vẫn thấy rõ áo). Người cầm la bàn ra hiệu sang trái hay sang phải cho đến khi người đi trước đứng đúng trên hướng. Rồi người cầm la bàn đi tới đứng đúng chỗ đó, lặp lại. Chậm, nhưng rất chính xác.
Đếm bước để biết đã đi bao xa
Giữ hướng mới là một nửa bài toán. Nửa còn lại là biết khi nào dừng. Nếu đích cách 800 m, bạn cần biết lúc nào đã đi đủ 800 m để bắt đầu tìm.
- Tự đo bước đôi của mình trên 100 m đường bằng, đi ba lần lấy trung bình. Ví dụ 64 bước đôi.
- Cộng thêm cho địa hình: lên dốc, đường gồ ghề, cỏ cao, số bước tăng, có khi tới 80–90 bước đôi mỗi 100 m.
- Dùng chuỗi hạt đếm: một sợi dây với mười hạt nhỏ; mỗi 100 m kéo một hạt. Tránh việc "đếm tới 47 rồi quên".
- Đối chiếu thời gian: biết tốc độ đi bộ của mình, nhìn đồng hồ là thêm một phép kiểm.
Vượt vật cản lớn mà không mất hướng
Gặp hồ nước, vũng lầy hay vách đá chặn ngang tuyến, không thể đi thẳng qua. Có hai cách:
Ngắm qua bên kia
Nếu nhìn thấy bờ bên kia, ngắm theo góc đang đi để chọn một mốc ở bờ đối diện. Đi vòng tới mốc đó, rồi tiếp tục theo góc cũ. Khoảng cách tính thêm phần đi thẳng qua vật cản (ước lượng bằng mắt hoặc trên bản đồ).
Đi vòng chữ nhật
Nếu không nhìn thấy bên kia, rẽ vuông góc 90 độ, đi một số bước đã đếm (ví dụ 50 bước đôi) cho đến khi vượt qua mép vật cản. Rẽ về hướng cũ, đi cho qua hết vật cản. Rẽ 90 độ ngược lại, đi đúng 50 bước đôi để trở về tuyến. Rẽ về hướng cũ và tiếp tục. Cách này bắt nguồn từ kỹ thuật đo đạc thực địa và rất hiệu quả khi tầm nhìn kém.
Những lỗi kinh điển
| Lỗi | Hậu quả | Cách tránh |
|---|---|---|
| Để đầu nam của kim vào chuồng | Đi ngược 180 độ | Luôn nhớ: đầu đỏ vào chuồng đỏ |
| Vô tình xoay vòng chia độ khi cất la bàn | Góc thay đổi mà không biết | Kiểm tra lại số độ ở mỗi chặng |
| Chọn mốc trung gian quá giống nhau | Đến nhầm cây | Chọn vật có đặc điểm riêng |
| Ngắm khi đứng cạnh ba lô có vật kim loại | Kim lệch | Bước ra vài bước rồi ngắm |
| Không đếm bước | Đi quá đích hoặc dừng sớm | Dùng chuỗi hạt, ghi chép |
Đến đúng chỗ mà không thấy đích thì sao
Đã đếm đủ bước, đúng hướng, mà không thấy cái chòi, con suối cần tìm. Đừng đi tiếp vô định. Hãy đánh dấu vị trí (buộc một mảnh vải sáng màu, xếp đá), rồi tìm theo hình vuông nở rộng: đi 20 bước về bắc, 20 bước về đông, 40 bước về nam, 40 bước về tây, 60 bước về bắc… mỗi vòng xa dần quanh điểm đánh dấu. Cách này khá phổ biến trong các tài liệu tìm kiếm cứu nạn, vì nó quét kín khu vực mà luôn có thể quay về điểm gốc.
Kết hợp với địa hình
Góc phương vị mạnh nhất khi được dùng cùng địa hình. Thay vì đi 2 km theo một góc thuần túy, hãy chọn tuyến để sau 500 m bạn gặp một con suối, sau 1 km gặp một sống núi. Mỗi lần gặp mốc là một lần "đặt lại đồng hồ", sai số không kịp tích tụ. Đây chính là cách vận động viên định hướng thể thao chọn tuyến.
Câu hỏi thường gặp
Đi theo góc phương vị là gì?
Là giữ đúng một hướng đo bằng la bàn khi không nhìn thấy đích, ví dụ trong rừng rậm hay sương mù. Cách đúng là ngắm từng mốc trung gian theo hướng đó rồi đi tới từng mốc.
Vì sao không nên vừa đi vừa nhìn kim la bàn?
Vì la bàn rung theo nhịp chân, mắt không nhìn đường và mỗi lần né vật cản lại lệch đi mà không biết. Dừng lại ngắm mốc rồi cất la bàn đi sẽ chính xác và an toàn hơn.
Gặp hồ nước chắn ngang thì giữ hướng thế nào?
Nếu thấy bờ bên kia, ngắm một mốc bên đó theo góc đang đi rồi đi vòng tới. Nếu không thấy, đi vòng hình chữ nhật: rẽ 90 độ, đếm bước, đi qua vật cản, rồi rẽ ngược lại đúng số bước để về tuyến.
Làm sao biết đã đi đủ khoảng cách?
Đếm bước đôi theo số bước đã đo trước cho 100 m của chính mình, cộng thêm cho dốc và đường xấu. Dùng chuỗi hạt để khỏi quên số và đối chiếu thêm bằng thời gian đi.
Đến nơi mà không thấy đích thì làm gì?
Đánh dấu điểm đứng rồi tìm theo hình vuông nở rộng quanh điểm đó, mỗi vòng xa hơn một chút. Cách này quét kín khu vực và luôn quay về được điểm gốc.