Lưới toạ độ là mạng ô vuông in trên bản đồ để gọi tên chính xác một vị trí. Quy tắc đọc vàng là "đọc ngang trước, dọc sau": lấy số của đường dọc (toạ độ đông) rồi mới đến số của đường ngang (toạ độ bắc). Với bản đồ địa hình dùng lưới UTM, sáu chữ số đủ xác định một điểm trong ô 100 m × 100 m.
Vì sao cần lưới toạ độ
Thử mô tả một vị trí qua điện thoại cho đội cứu hộ: "Em ở gần con suối, dưới chân đồi, có cây to". Trên một vùng núi rộng hàng chục cây số vuông, có hàng trăm chỗ như thế. Lưới toạ độ biến lời mô tả mơ hồ ấy thành một dãy số mà ai cầm cùng tấm bản đồ cũng tìm ra đúng chỗ.
Lưới còn giúp đo khoảng cách nhanh. Trên bản đồ địa hình UTM, mỗi ô vuông thường là 1 km × 1 km. Đếm ô là biết khoảng cách xấp xỉ, không cần thước.
Hai loại lưới thường gặp
Lưới kinh – vĩ độ
Kinh tuyến chạy bắc – nam, vĩ tuyến chạy đông – tây. Vị trí ghi bằng độ, phút, giây, ví dụ 21°01′B, 105°51′Đ. Đây là hệ toạ độ toàn cầu, dùng trong hàng hải, hàng không và trên điện thoại. Nhược điểm là khó đo khoảng cách bằng mắt, vì một độ kinh tuyến ở xích đạo dài hơn ở gần cực.
Lưới ô vuông (UTM)
Hệ UTM chia Trái Đất thành 60 múi, mỗi múi rộng 6 độ kinh, rồi trải phẳng từng múi và kẻ lưới vuông theo mét. Việt Nam nằm chủ yếu trong múi 48 và 49. Hệ toạ độ quốc gia VN-2000 dùng phép chiếu UTM với tham số riêng cho Việt Nam. Lưới UTM tiện cho người đi bộ vì mỗi ô có kích thước thật cố định.
Đọc toạ độ lưới bốn chữ số và sáu chữ số
Mỗi đường lưới trên bản đồ được đánh số ở lề, thường hai chữ số in to (ví dụ 34, 35, 36). Cách đọc:
- Đọc theo trục ngang trước: tìm đường lưới dọc nằm ngay bên trái điểm cần đọc. Giả sử là 34.
- Rồi đọc theo trục dọc: tìm đường lưới ngang nằm ngay bên dưới điểm. Giả sử là 72.
- Toạ độ bốn chữ số là 3472, chỉ ô vuông 1 km có góc dưới bên trái tại giao điểm 34 và 72.
- Muốn chính xác hơn, chia cạnh ô thành mười phần. Điểm nằm ở 6/10 chiều ngang và 3/10 chiều dọc: toạ độ sáu chữ số là 346 723, chính xác trong khoảng 100 m.
Câu dễ nhớ của các lớp học bản đồ tiếng Anh là "along the corridor, then up the stairs" — đi dọc hành lang rồi mới leo cầu thang. Đổi thứ tự là chỉ nhầm sang một chỗ cách xa hàng cây số.
Thước đo toạ độ (romer)
Ước 6/10 bằng mắt dễ lệch. Nhiều la bàn đế trong có in sẵn một thước nhỏ hình chữ L, chia vạch theo tỉ lệ 1:25.000 và 1:50.000. Đặt góc thước vào điểm cần đọc, đọc vạch ngang và vạch dọc là ra hai chữ số lẻ. Nếu không có, bạn có thể tự vẽ thước trên một mẩu bìa cứng theo đúng tỉ lệ bản đồ mình dùng.
Bảng so sánh các cách ghi vị trí
| Cách ghi | Ví dụ | Độ chính xác | Dùng khi |
|---|---|---|---|
| Lưới 4 số | 3472 | Ô 1 km | Hẹn gặp ở một vùng chung |
| Lưới 6 số | 346 723 | Khoảng 100 m | Đánh dấu điểm cắm trại, điểm nước |
| Lưới 8 số | 3463 7231 | Khoảng 10 m | Báo vị trí cứu hộ khi có máy định vị |
| Độ thập phân | 21.0285, 105.8542 | Tuỳ số chữ số sau dấu phẩy | Gửi qua tin nhắn, ứng dụng bản đồ |
| Độ – phút – giây | 21°01′43″B, 105°51′15″Đ | Một giây ≈ 30 m | Hàng hải, tài liệu cũ |
Bẫy hệ quy chiếu: cùng số mà khác chỗ
Một toạ độ chỉ có nghĩa khi đi kèm hệ quy chiếu (datum). Điện thoại và GPS dùng WGS-84. Bản đồ địa hình Việt Nam hiện đại dùng VN-2000. Bản đồ cũ hơn có thể dùng hệ khác, như hệ Indian 1960 thời trước hoặc hệ HN-72 sau đó. Giữa các hệ có thể lệch từ vài chục đến vài trăm mét. Khi chép toạ độ từ điện thoại sang bản đồ giấy hay ngược lại, hãy xem lề bản đồ ghi hệ gì và cài máy cho khớp.
Với người đi bộ thông thường, quy tắc đơn giản: nếu gửi vị trí cho cứu hộ, gửi dạng độ thập phân từ điện thoại (mặc định WGS-84). Đây là dạng mọi phần mềm hiện đại đều đọc được.
Tập đọc toạ độ
Lấy bản đồ một khu bạn quen, chọn năm điểm (nhà, trường, chợ, cây cầu, ngã tư), đọc toạ độ sáu chữ số của từng điểm. Rồi đổi vai với một người bạn: người này đọc toạ độ, người kia tìm điểm. Khi tìm đúng năm trên năm mà không phải hỏi lại, bạn đã sẵn sàng dùng lưới ngoài thực địa.
Câu hỏi thường gặp
Đọc toạ độ lưới theo thứ tự nào?
Đọc số đường dọc (trục ngang, toạ độ đông) trước, rồi mới đọc số đường ngang (toạ độ bắc). Câu dễ nhớ là "đi dọc hành lang rồi mới lên cầu thang".
Toạ độ sáu chữ số chính xác đến đâu?
Trên lưới UTM ô 1 km, toạ độ sáu chữ số chỉ một ô khoảng 100 m × 100 m. Muốn chính xác đến khoảng 10 m phải dùng tám chữ số.
VN-2000 là gì?
Là hệ quy chiếu và toạ độ quốc gia của Việt Nam, dùng cho bản đồ địa hình và địa chính hiện đại. Nó khác hệ WGS-84 mà điện thoại dùng nên toạ độ cùng số có thể lệch nhau.
Việt Nam nằm ở múi UTM nào?
Phần lớn lãnh thổ Việt Nam nằm trong múi 48 và 49 của hệ UTM. Điểm cực tây ở Điện Biên, khoảng 102° kinh đông, vẫn thuộc múi 48; quần đảo Trường Sa ở xa ngoài khơi kéo sang cả múi 50.
Gửi vị trí cho cứu hộ nên dùng dạng nào?
Nên gửi toạ độ dạng độ thập phân lấy từ điện thoại, vì đây là dạng phổ biến nhất và mọi phần mềm bản đồ đọc được. Kèm thêm mô tả địa hình xung quanh để đội cứu hộ dễ đối chiếu.