Xoay bản đồ (định hướng bản đồ) là đặt tấm bản đồ sao cho hướng bắc trên giấy trùng hướng bắc ngoài thực địa. Khi đó con đường trên giấy chạy cùng chiều con đường trước mặt, thứ gì bên trái trên bản đồ cũng nằm bên trái ngoài đời. Có hai cách: dùng la bàn, hoặc dùng các mốc địa hình nhìn thấy được.
Vì sao nên xoay thay vì giữ chữ xuôi chiều
Hầu hết chúng ta quen cầm bản đồ cho chữ đọc xuôi, bắc ở trên. Cách cầm này ổn khi bạn đang đi về phía bắc. Nhưng khi đi về phía nam, mọi thứ bị đảo: ngã rẽ bên phải trên bản đồ hoá ra là rẽ trái ngoài đời. Bộ não phải xoay hình trong đầu ở mỗi ngã ba, và đó là chỗ lỗi len vào, nhất là khi mệt, trời tối hay đang vội.
Các nhà nghiên cứu về nhận thức không gian gọi đây là chi phí "xoay hình trong đầu": góc lệch càng lớn, người ta càng mất nhiều thời gian và càng hay nhầm. Xoay bản đồ là chuyển việc khó đó ra ngoài, cho đôi tay làm thay bộ não. Vận động viên định hướng thể thao gần như luôn giữ bản đồ đã xoay khi chạy, kể cả lúc chữ trên giấy bị lộn ngược.
Cách 1: xoay bằng la bàn
- Đặt bản đồ nằm ngang trên tay hoặc trên một mặt phẳng.
- Đặt la bàn lên bản đồ, cạnh dài của đế la bàn song song với một đường lưới dọc (đường chạy bắc – nam của bản đồ).
- Xoay cả bản đồ lẫn la bàn, giữ nguyên vị trí la bàn trên giấy, cho tới khi đầu kim chỉ bắc chỉ đúng về phía mép trên bản đồ.
- Xong. Bản đồ đã khớp với thực địa.
Ở Việt Nam, độ lệch giữa bắc từ (kim la bàn) và bắc của bản đồ rất nhỏ nên với việc xoay bản đồ để đi bộ, bạn gần như không cần hiệu chỉnh. Ở những nơi độ lệch lớn như Canada hay Úc, người ta phải tính thêm góc này. Bài "Độ lệch từ và cách hiệu chỉnh" ở danh mục La bàn nói rõ.
Lưu ý: tránh xa vật bằng sắt thép khi đặt la bàn. Mặt nắp capô ô tô, lan can cầu, điện thoại để sát la bàn đều có thể làm kim lệch.
Cách 2: xoay bằng mốc địa hình
Không có la bàn vẫn xoay được bản đồ, miễn là bạn nhận ra ít nhất một thứ ngoài thực địa đang có trên bản đồ.
Theo một đường thẳng
Bạn đang đứng trên một con đường, một bờ kênh hay dưới hàng cột điện, và biết chắc nó là đường nào trên bản đồ. Xoay bản đồ cho nét vẽ chạy cùng chiều với đường thật. Cẩn thận chỉ còn một điều: đừng xoay ngược 180 độ. Kiểm tra bằng một thứ thứ hai — ngọn núi phía trước, dòng sông bên trái — để chắc chiều đúng.
Theo hai mốc nhìn thấy
Bạn biết mình đang đứng ở đâu trên bản đồ, và nhìn thấy một mốc xa như đỉnh núi, tháp nước, tháp chuông nhà thờ. Kẻ trong đầu một đường từ chỗ mình đứng tới mốc đó trên bản đồ, rồi xoay bản đồ cho đường này chĩa đúng về phía mốc thật. Kiểm tra lại bằng một mốc thứ hai ở hướng khác.
Theo mặt trời
Khi không có gì khác, mặt trời cho hướng xấp xỉ: sáng sớm ở phía đông, chiều muộn ở phía tây. Đủ để không xoay ngược bản đồ, dù không chính xác. Danh mục Tìm hướng không cần la bàn có bài riêng cho cách này ở vĩ độ Việt Nam.
Giữ bản đồ đã xoay khi đang đi
Xoay một lần chưa đủ. Mỗi khi đổi hướng, bạn phải xoay lại. Hai thói quen giúp việc này trở nên tự nhiên:
- Gấp bản đồ nhỏ lại chỉ còn phần đang đi, cầm bằng một tay. Tấm bản đồ khổ lớn bung gió là thứ không ai muốn xoay liên tục.
- Đặt ngón tay cái lên vị trí hiện tại (cách "giữ ngón cái" của dân định hướng). Khi rẽ, xoay cả người lẫn bản đồ, ngón tay vẫn nằm đúng chỗ. Liếc xuống là thấy ngay mình ở đâu.
Đọc chữ lộn ngược có sao không
Khi đi về phía nam, bản đồ đã xoay sẽ có chữ lộn ngược. Đây là chỗ nhiều người bỏ cuộc và quay về cầm bản đồ xuôi. Thật ra bạn ít khi cần đọc tên khi đang đi. Bạn cần thấy hình: đường rẽ trái hay phải, suối bên nào, dốc lên hay xuống. Khi cần đọc tên, cứ xoay bản đồ đọc xong rồi xoay về. Sau vài buổi tập, mắt sẽ quen.
Những tình huống hay xoay sai
| Tình huống | Vì sao sai | Cách tránh |
|---|---|---|
| Đường thẳng, không có mốc khác | Dễ xoay ngược 180 độ | Kiểm tra bằng mặt trời hoặc la bàn |
| Đứng cạnh ô tô, cầu sắt | Kim la bàn bị hút lệch | Bước ra xa vài mét rồi đo lại |
| Nhận nhầm mốc | Hai ngọn núi giống nhau | Đối chiếu ít nhất hai mốc ở hai hướng |
| Bản đồ du lịch vẽ không theo hướng bắc | Mép trên không phải bắc | Tìm mũi tên chỉ bắc trước khi xoay |
Bản đồ trên điện thoại cũng cần "xoay"
Ứng dụng bản đồ có hai chế độ: bắc luôn ở trên, hoặc bản đồ tự xoay theo hướng bạn cầm máy. Chế độ tự xoay chính là xoay bản đồ, nhưng nó dựa vào cảm biến từ trong máy, vốn dễ lệch khi gần kim loại hay khi chưa hiệu chỉnh. Nếu thấy mũi tên chỉ hướng trên màn hình có hình quạt rộng, đó là dấu hiệu máy chưa chắc về hướng. Hiểu cách xoay bản đồ giấy giúp bạn nhận ra khi nào màn hình đang chỉ sai.
Bài tập năm phút
Ra một ngã tư quen, cầm bản đồ khu phố. Nhắm mắt, xoay người một vòng, mở mắt ra và xoay bản đồ cho khớp chỉ bằng nhà cửa, đường sá xung quanh. Làm lại ở năm ngã tư khác nhau. Mục tiêu là xoay đúng trong vòng mười giây mà không cần nghĩ.
Câu hỏi thường gặp
Xoay bản đồ là gì?
Là đặt bản đồ sao cho hướng bắc trên giấy trùng hướng bắc ngoài thực địa, để các con đường trên bản đồ chạy cùng chiều với đường thật. Người đọc không phải tưởng tượng xoay hình trong đầu nữa.
Không có la bàn có xoay bản đồ được không?
Được, nếu bạn nhận ra một con đường, một bờ sông hay hai mốc xa như đỉnh núi, tháp nước. Xoay bản đồ cho các nét vẽ chĩa đúng về phía các mốc thật, rồi kiểm tra bằng một mốc thứ hai.
Có cần hiệu chỉnh độ lệch từ khi xoay bản đồ ở Việt Nam không?
Với việc đi bộ thông thường thì gần như không, vì độ lệch từ ở Việt Nam rất nhỏ. Ở những vùng độ lệch lớn trên thế giới mới cần tính kỹ.
Vì sao chữ trên bản đồ bị lộn ngược khi xoay?
Vì khi đi về phía nam, bản đồ xoay khớp thực địa sẽ có bắc ở phía dưới. Chữ lộn ngược không sao, bạn chủ yếu cần nhìn hình dạng đường và địa hình chứ không cần đọc tên liên tục.
Bản đồ điện thoại tự xoay có đáng tin không?
Khá tốt nhưng phụ thuộc cảm biến từ trong máy, dễ lệch gần kim loại hoặc khi chưa hiệu chỉnh. Thấy hình quạt chỉ hướng rộng ra thì nên hiệu chỉnh lại hoặc kiểm tra bằng mốc thật.
