Tỉ lệ bản đồ cho biết bản đồ thu nhỏ thực địa bao nhiêu lần. Tỉ lệ 1:25.000 nghĩa là 1 cm trên giấy bằng 250 m ngoài thực địa; tỉ lệ 1:50.000 nghĩa là 1 cm bằng 500 m. Số ở mẫu càng nhỏ thì bản đồ càng chi tiết nhưng phủ vùng càng hẹp — người đi bộ thường chọn 1:25.000, người xem tổng thể cả vùng núi chọn 1:50.000.
Ba cách ghi tỉ lệ trên bản đồ
Tỉ lệ có thể xuất hiện dưới ba dạng, và một tấm bản đồ tốt thường in cả hai, ba dạng cùng lúc:
- Tỉ lệ số: dạng phân số 1:25.000 hoặc 1/25.000. Chính xác nhất nhưng phải nhẩm.
- Tỉ lệ chữ: "1 cm bằng 250 m". Dễ hiểu ngay, nhưng sai nếu bản đồ bị phóng to hay thu nhỏ khi in lại.
- Thước tỉ lệ: một đoạn thẳng chia vạch ghi 0 – 500 m – 1 km. Đây là dạng an toàn nhất, vì khi bản đồ bị phóng to thì thước cũng to theo, vẫn đúng.
Điểm cuối cùng rất quan trọng với người hay in bản đồ từ máy tính. Bạn chọn "vừa khổ giấy" khi in, máy tự co giãn, và dòng chữ "1:25.000" trên bản in không còn đúng nữa. Lúc đó chỉ còn thước tỉ lệ đáng tin.
Tỉ lệ lớn và tỉ lệ nhỏ: cách gọi dễ nhầm
Trong nghề bản đồ, "tỉ lệ lớn" là tỉ lệ có mẫu số nhỏ, ví dụ 1:10.000. Gọi là lớn vì phân số 1/10.000 lớn hơn 1/1.000.000. Bản đồ tỉ lệ lớn vẽ một vùng nhỏ nhưng rất chi tiết. Ngược lại, bản đồ tỉ lệ nhỏ như 1:1.000.000 vẽ cả nước mà thiếu chi tiết.
Người ngoài nghề thường hiểu ngược: "số to thì tỉ lệ lớn". Khi đọc tài liệu hay nói chuyện với người làm đo đạc, nhớ quy ước này để khỏi lệch nhau.
Bảng quy đổi nhanh
| Tỉ lệ | 1 cm trên giấy | 1 km thực địa trên giấy | Mức chi tiết |
|---|---|---|---|
| 1:5.000 | 50 m | 20 cm | Từng ngôi nhà, lối đi trong khu dân cư |
| 1:10.000 | 100 m | 10 cm | Bản đồ định hướng thể thao, công viên lớn |
| 1:25.000 | 250 m | 4 cm | Lối mòn, khe suối, ranh rừng |
| 1:50.000 | 500 m | 2 cm | Làng, đường liên xã, sông chính |
| 1:100.000 | 1 km | 1 cm | Mạng đường bộ cả vùng |
| 1:1.000.000 | 10 km | 1 mm | Bản đồ cả nước |
Chọn tỉ lệ nào cho chuyến đi của bạn
Đi bộ trong ngày ở vùng đồi núi
1:25.000 là lựa chọn quen thuộc của người đi bộ ở nhiều nước. Ở tỉ lệ này, một khe suối nhỏ, một lối mòn qua đồi, một ranh rừng đều hiện ra. Khoảng cách đường đồng mức thường là 10 m, đủ để thấy một con dốc ngắn.
Hành trình nhiều ngày
1:50.000 phủ vùng rộng gấp bốn lần với cùng khổ giấy. Bạn thấy được cả dãy núi, đặt được tuyến đi nhiều ngày. Đổi lại, nhiều lối mòn nhỏ bị lược bỏ. Ở Việt Nam, hệ bản đồ địa hình quốc gia được lập theo nhiều tỉ lệ, trong đó 1:50.000 là tỉ lệ phủ rộng khắp cả nước.
Định hướng thể thao
Bản đồ chạy định hướng ở rừng thường là 1:15.000 hoặc 1:10.000; bản đồ nước rút trong đô thị và trường học thường là 1:4.000 hoặc 1:5.000. Ở tỉ lệ này, một tảng đá to hay một cái hố cũng được vẽ.
Đi xe đường dài
Tỉ lệ 1:250.000 hay nhỏ hơn là đủ. Bạn cần thấy các tuyến quốc lộ, thị trấn, đèo, chứ không cần từng lối mòn.
Đo khoảng cách và tính thời gian từ tỉ lệ
Công thức gốc: khoảng cách thật = khoảng cách trên bản đồ × mẫu số tỉ lệ. Trên bản đồ 1:25.000, đường đo được 8 cm thì dài 8 × 25.000 = 200.000 cm, tức 2 km.
Đường mòn hiếm khi thẳng. Muốn đo đường cong, có thể dùng một sợi chỉ đặt men theo đường rồi kéo thẳng ra đo, hoặc dùng mép tờ giấy đánh dấu từng đoạn ngắn. Sai số khi đo bằng tay trên đường vòng vèo có thể đến vài chục phần trăm, nên hãy cộng thêm một khoảng dự phòng.
Để tính thời gian, nhiều người dùng quy tắc Naismith, do nhà leo núi Scotland William Naismith đưa ra năm 1892: khoảng 5 km mỗi giờ trên đường bằng, cộng thêm khoảng 1 giờ cho mỗi 600 m leo cao. Con số này dành cho người khoẻ, mang ít đồ, đường tốt. Ở rừng nhiệt đới, đường trơn, có trẻ em hay mang nặng thì nhân thêm đáng kể. Bài về đo khoảng cách trong danh mục này nói kỹ hơn.
Những bẫy tỉ lệ hay gặp
- Bản đồ du lịch "không theo tỉ lệ". Nhiều bản đồ khu du lịch, bản đồ vẽ tay ghi rõ hoặc không ghi "không theo tỉ lệ". Khoảng cách trên đó chỉ để tham khảo, đừng tính giờ đi dựa vào nó.
- Phóng to màn hình điện thoại. Trên bản đồ số, tỉ lệ đổi liên tục khi bạn kéo hai ngón tay. Luôn nhìn thanh tỉ lệ nhỏ ở góc màn hình.
- Quên chiều cao. Tỉ lệ đo khoảng cách nằm ngang. Một con dốc 30 độ dài hơn hình chiếu của nó trên bản đồ, và tốn sức hơn rất nhiều.
- Bản photocopy. Máy photo thường co lại vài phần trăm. Với quãng ngắn không sao, quãng dài thì lệch.
Tập cảm nhận tỉ lệ ngoài đời
Con số chỉ có ích khi bạn "cảm" được nó. Hãy thử: đi bộ một quãng bạn biết chắc dài 500 m, như một vòng sân vận động hay một đoạn phố có cột mốc, và để ý mất bao lâu, bao nhiêu bước. Sau đó mở bản đồ 1:25.000, nhìn 2 cm tương ứng. Lặp lại vài lần, mắt bạn sẽ tự biết một đốt ngón tay trên bản đồ là "mười phút đi bộ" hay "nửa giờ leo dốc". Đó là lúc tỉ lệ thôi là phân số và trở thành công cụ.
Câu hỏi thường gặp
Tỉ lệ 1:25.000 nghĩa là gì?
Là mọi khoảng cách trên bản đồ đã thu nhỏ 25.000 lần. 1 cm trên giấy bằng 250 m ngoài thực địa, 4 cm bằng 1 km. Đây là tỉ lệ phổ biến cho đi bộ đường dài.
Bản đồ tỉ lệ lớn là bản đồ có số to hay số nhỏ?
Tỉ lệ lớn là tỉ lệ có mẫu số nhỏ, như 1:5.000 hay 1:10.000. Bản đồ loại này vẽ vùng nhỏ nhưng rất chi tiết; còn 1:1.000.000 là tỉ lệ nhỏ.
Đi bộ nên dùng bản đồ tỉ lệ bao nhiêu?
Đi trong ngày ở vùng đồi núi nên dùng 1:25.000 để thấy lối mòn và khe suối. Hành trình dài nhiều ngày có thể dùng 1:50.000 để thấy tổng thể, kèm bản chi tiết cho đoạn khó.
In bản đồ ra có bị sai tỉ lệ không?
Có, nếu máy in tự co giãn cho vừa khổ giấy. Khi đó chỉ thước tỉ lệ in trên bản đồ còn đúng, vì nó phóng to thu nhỏ cùng bản đồ.
Tính thời gian đi bộ từ bản đồ thế nào?
Một cách phổ biến là quy tắc Naismith: khoảng 5 km mỗi giờ trên đường bằng, cộng khoảng 1 giờ cho mỗi 600 m leo cao. Ở rừng nhiệt đới hoặc khi mang nặng nên cộng thêm nhiều thời gian dự phòng.