Đường đồng mức là đường nối các điểm có cùng độ cao trên mặt đất. Các đường sít nhau là dốc đứng, thưa nhau là dốc thoải; vòng khép kín nhỏ dần là đỉnh đồi; chữ V chĩa lên phía cao là khe suối, chĩa xuống phía thấp là sống núi. Đọc được đường đồng mức, tấm bản đồ phẳng bỗng có đồi có núi.
Hình dung đường đồng mức bằng một củ khoai
Lấy một củ khoai đặt nằm, cắt thành nhiều lát mỏng nằm ngang, mỗi lát dày đúng 1 cm. Đặt các lát chồng lên nhau rồi nhìn từ trên xuống, đồ viền của mỗi lát lên giấy. Bạn có một bộ vòng lồng nhau: đó chính là đường đồng mức của "ngọn đồi khoai". Chỗ củ khoai dốc, các vòng sát nhau. Chỗ phẳng, các vòng cách xa.
Trên bản đồ thật, mỗi "lát" cách nhau một khoảng cố định gọi là khoảng cao đều, in trong chú giải: thường 10 m trên bản đồ 1:25.000, 20 m trên bản đồ 1:50.000, 5 m trên bản đồ định hướng thể thao. Cứ năm đường thì có một đường vẽ đậm hơn và ghi số độ cao, gọi là đường cái, giúp đếm nhanh.
Năm dạng địa hình phải nhận ra được
| Dạng địa hình | Hình đường đồng mức | Ngoài thực địa |
|---|---|---|
| Đỉnh đồi, đỉnh núi | Vòng khép kín nhỏ nhất nằm trong cùng | Chỗ cao nhất, xung quanh đều thấp xuống |
| Sống núi (dông) | Chữ V hoặc U, mũi chĩa về phía thấp | Dải đất cao chạy dài, hai bên dốc xuống |
| Khe, thung lũng | Chữ V hoặc U, mũi chĩa về phía cao | Chỗ trũng, thường có suối chảy ở đáy |
| Yên ngựa | Hai cụm vòng kín, giữa là chỗ thắt lại hình đồng hồ cát | Chỗ thấp nhất giữa hai đỉnh, lối qua núi tự nhiên |
| Vách dốc | Nhiều đường gần như dính vào nhau | Dốc đứng, có khi là vách đá không trèo được |
Mẹo phân biệt sống núi với khe suối: nhìn số độ cao, hoặc nhìn có nét suối xanh ở giữa chữ V không. Suối luôn chảy trong khe, nên chữ V có suối đi qua chắc chắn là khe, và mũi chữ V chỉ ngược dòng chảy.
Đọc độ dốc: đếm đường trong một đoạn
Muốn biết một đoạn đường dốc cỡ nào, đếm số đường đồng mức mà tuyến cắt qua, nhân với khoảng cao đều. Ví dụ trên bản đồ 1:25.000, khoảng cao đều 10 m, đường đi cắt qua 12 đường đồng mức trong 2 cm (500 m ngang): bạn sẽ leo 120 m trong 500 m. Đó là dốc trung bình 24%, khá nặng với người mang balô.
Hướng leo thì xem số ghi trên đường cái, hoặc tìm vị trí suối (suối luôn ở chỗ thấp) và đỉnh (luôn ở chỗ cao). Người mới hay nhầm chiều: tưởng xuống dốc hoá ra leo dốc. Nhầm như vậy thường dẫn đến chọn sai lối ở ngã ba trên sườn núi.
Đường đồng mức giúp chọn lối đi
Đi men sườn hay đi thẳng qua đỉnh
Đi men theo một đường đồng mức gọi là "đi đồng mức": bạn giữ nguyên độ cao, không lên không xuống. Quãng đường có thể dài hơn, nhưng thường đỡ mệt hơn leo lên rồi tụt xuống. Người làm đường mòn trên núi cũng nghĩ như vậy, nên các lối mòn cũ hay chạy men sườn.
Qua núi ở yên ngựa
Muốn sang thung lũng bên kia, chỗ thấp nhất của dãy núi chính là yên ngựa. Ở nhiều vùng núi, lối đi cổ của người dân, đường đèo, cột điện cao thế đều vượt núi ở yên ngựa. Thấy hình đồng hồ cát trên bản đồ là thấy cửa ngõ.
Tránh vách và khe sâu
Khe suối hẹp có đường đồng mức sít nhau hai bên thường là khe sâu, vách trơn, có thác nhỏ. Xuôi theo nó có thể đụng thác không leo xuống được. Bài "Xuôi theo suối có phải luôn đúng" ở danh mục Khi bị lạc nói rõ rủi ro này.
Dùng đường đồng mức để tự định vị
Khi không chắc mình đang ở đâu, địa hình là manh mối bền nhất. Bạn đang đi lên hay xuống? Bên trái là khe hay là sống? Phía trước có yên ngựa không? Ví dụ: bạn đang ở một sống núi chạy hướng đông, bên phải có khe sâu, phía trước là đỉnh tròn. Tìm trên bản đồ một chữ V chĩa xuống chạy về phía đông, cạnh có chữ V chĩa lên, kết thúc ở một vòng kín. Chỗ khớp cả ba điều kiện, gần như chắc là chỗ bạn đứng.
Những hạn chế cần biết
- Vật nhỏ hơn khoảng cao đều bị bỏ qua. Với khoảng cao đều 20 m, một gò cao 15 m có thể không hiện. Ngoài đời bạn thấy một mô đất, bản đồ phẳng lì.
- Vách đá thường có ký hiệu riêng (nét răng cưa màu đen) vì đường đồng mức chồng lên nhau không vẽ nổi.
- Rừng rậm che mất địa hình. Ở rừng nhiệt đới, bạn nhiều khi không nhìn thấy đỉnh hay khe dù đang đứng cạnh. Lúc đó phải "đọc bằng chân": cảm nhận đang lên hay xuống, đang ở sống hay ở khe.
- Bản đồ số có lớp đường đồng mức sinh tự động từ dữ liệu vệ tinh, có thể sai ở vùng rừng rậm và núi đá vôi dốc đứng.
Tập đọc đường đồng mức
Cách hay nhất là đối chiếu. Mở bản đồ có đường đồng mức của một ngọn đồi bạn đã đến, so với ảnh chụp hoặc chế độ xem 3D của các ứng dụng bản đồ. Hoặc tự nặn một ngọn núi bằng đất sét, cắm que đánh dấu từng độ cao, đồ viền lên giấy — một bài tập mà nhiều lớp học địa lý vẫn dùng vì nó giúp người học hiểu ngay chỉ sau một buổi.
Câu hỏi thường gặp
Đường đồng mức là gì?
Là đường nối các điểm có cùng độ cao trên mặt đất, vẽ trên bản đồ địa hình. Nhìn khoảng cách giữa các đường, người đọc biết chỗ nào dốc, chỗ nào thoải, chỗ nào là đỉnh hay khe.
Đường đồng mức sít nhau nghĩa là gì?
Là địa hình dốc đứng, vì độ cao thay đổi nhiều trên một khoảng ngắn. Các đường gần như dính vào nhau có thể là vách đá.
Làm sao phân biệt khe suối và sống núi trên bản đồ?
Cả hai đều có hình chữ V, nhưng khe có mũi chĩa về phía cao và thường có nét suối xanh ở giữa, còn sống núi có mũi chĩa về phía thấp. Xem số độ cao trên đường cái để chắc chắn.
Khoảng cao đều là gì?
Là chênh lệch độ cao giữa hai đường đồng mức cạnh nhau, ghi trong chú giải, thường 10 m hoặc 20 m. Đếm số đường rồi nhân với khoảng cao đều là ra độ cao phải leo.
Yên ngựa trên bản đồ địa hình là gì?
Là chỗ thấp nhất nằm giữa hai đỉnh, đường đồng mức có hình đồng hồ cát. Đây thường là lối qua núi dễ nhất, nhiều đường đèo và lối mòn cổ đi qua đây.