Ký hiệu bản đồ là ngôn ngữ hình vẽ thay cho chữ: một chấm, một nét, một mảng màu đại diện cho nhà, đường, suối, rừng. Muốn đọc đúng phải xem chú giải (legend) — bảng giải nghĩa thường in ở góc bản đồ — vì mỗi loại bản đồ, mỗi nước có quy ước riêng. Nắm được ba nhóm ký hiệu điểm, đường, vùng và quy ước màu là đọc được phần lớn bản đồ.
Ba nhóm ký hiệu: điểm, đường, vùng
Mọi ký hiệu trên bản đồ thuộc một trong ba nhóm, tuỳ thứ được vẽ chiếm chỗ thế nào trên mặt đất.
| Nhóm | Dùng cho | Ví dụ |
|---|---|---|
| Ký hiệu điểm | Vật nhỏ, ở tỉ lệ đó không vẽ được hình thật | Giếng nước, chùa, trạm điện, điểm độ cao, cây độc lập |
| Ký hiệu đường | Vật dài và hẹp | Đường bộ, đường sắt, suối nhỏ, đường điện, hàng rào, ranh giới |
| Ký hiệu vùng | Vật chiếm diện tích | Rừng, hồ, ruộng lúa, đầm lầy, khu dân cư |
Cùng một vật có thể đổi nhóm theo tỉ lệ. Một ngôi chùa trên bản đồ 1:5.000 được vẽ bằng đúng hình mái nhà (vùng). Lên bản đồ 1:50.000, nó chỉ còn một ký hiệu điểm nhỏ. Một con sông rộng là mảng xanh; một khe suối hẹp chỉ là nét xanh mảnh.
Quy ước màu: đọc nhanh trước khi đọc kỹ
Bản đồ địa hình ở hầu hết các nước dùng một bộ màu gần giống nhau, có từ truyền thống đo vẽ châu Âu thế kỷ 19:
- Xanh dương — mọi thứ thuộc về nước. Nét liền là suối có nước quanh năm; nét đứt thường là suối mùa, chỉ có nước khi mưa.
- Xanh lá — thảm thực vật. Có bản đồ phân biệt rừng rậm (xanh đậm) và cây bụi (xanh nhạt hoặc chấm).
- Nâu — hình dạng mặt đất: đường đồng mức, vách đất lở, đụn cát.
- Đen — công trình con người và đá: nhà, đường mòn, đường điện, vách đá.
- Đỏ, cam, vàng — thường là đường xe chạy, phân cấp theo độ lớn.
- Trắng — có bản đồ dùng cho đất trống, có bản đồ (như bản đồ định hướng thể thao) lại dùng cho rừng thưa dễ chạy.
Điểm cuối cho thấy vì sao không được đoán. Trên bản đồ định hướng thể thao theo chuẩn của Liên đoàn Định hướng Quốc tế (IOF), màu trắng là rừng chạy được bình thường, còn xanh lá đậm là rừng rậm khó xuyên. Người quen bản đồ địa hình thường sẽ hiểu ngược.
Những ký hiệu người đi bộ cần nhận ra ngay
Đường và lối đi
Bản đồ thường phân cấp đường bằng độ dày nét và màu: quốc lộ, tỉnh lộ, đường đất xe chạy được, đường mòn đi bộ, lối mòn không rõ. Với người đi bộ, sự khác nhau giữa "đường mòn" và "lối mòn không rõ" là rất lớn: loại sau có thể chỉ là vệt cỏ rạp, mất hẳn sau mùa mưa.
Ranh giới
Ranh giới tỉnh, xã, vườn quốc gia thường là nét gạch – chấm. Đây là thứ chỉ có trên giấy; ngoài thực địa không có gì để nhìn. Đừng nhầm nét ranh giới với lối mòn rồi đi theo nó.
Đường điện, đường ống
Thường vẽ nét đen mảnh kèm chấm hoặc mũi tên nhỏ. Ngoài thực địa, hàng cột điện là một "tay vịn" tuyệt vời để đi theo, vì nó chạy thẳng và nhìn thấy từ xa.
Điểm độ cao và mốc đo đạc
Một chấm kèm con số (ví dụ 1.247) là điểm độ cao, đơn vị mét. Hình tam giác có chấm giữa thường là mốc đo đạc, hay đặt trên đỉnh núi trống. Đứng ở mốc này, bạn biết chắc mình đang ở đâu.
Chữ trên bản đồ cũng là ký hiệu
Kiểu chữ mang thông tin. Tên sông suối thường in nghiêng màu xanh, chạy dọc theo dòng chảy. Tên núi in nâu hoặc đen. Tên làng to nhỏ theo quy mô dân cư. Trên bản đồ Việt Nam, tên địa danh có thể ghi theo tiếng của đồng bào dân tộc, phiên âm khác nhau giữa các lần in. Một ngọn núi có khi có hai, ba tên. Khi hỏi đường người dân, nên hỏi bằng cả tên trên bản đồ lẫn mô tả hình dạng.
Đọc chú giải đúng cách: ba bước
- Xem năm in và nguồn. Ký hiệu có thể giống nhau, nhưng dữ liệu cũ thì đường mòn cũng cũ.
- Tìm khoảng cách đường đồng mức (ví dụ "khoảng cao đều 20 m"). Con số này quyết định bạn đọc độ dốc thế nào.
- Dò những ký hiệu lạ mà bạn sẽ gặp trên tuyến định đi: suối mùa, vách đá, đầm lầy, khu cấm vào. Đánh dấu chúng bằng bút chì trước khi đi.
Khi ký hiệu và thực địa không khớp
Bản đồ không bao giờ cập nhật kịp thực địa. Rừng bị chặt thành nương, ruộng biến thành khu dân cư, suối bị chặn làm hồ. Ở vùng núi Việt Nam, những thay đổi này diễn ra nhanh. Quy tắc an toàn: tin hình dạng địa hình hơn tin thảm thực vật. Một cái yên ngựa giữa hai đỉnh núi thì vài chục năm không đổi; một mảng rừng thì có thể biến mất sau một mùa. Đường đồng mức, sông lớn, đỉnh núi là những ký hiệu đáng tin nhất để định vị.
Tập đọc ký hiệu tại nhà
Mở một bản đồ địa hình vùng bạn từng đi, không nhìn chú giải, thử đoán từng ký hiệu rồi mới tra lại. Sau đó làm ngược lại: nhìn ảnh vệ tinh cùng khu vực và tìm xem ký hiệu nào tương ứng với gì. Bài tập này giúp mắt quen nối ký hiệu với hình thật, việc mà ở ngoài trời bạn sẽ phải làm trong vài giây.
Câu hỏi thường gặp
Chú giải bản đồ là gì?
Là bảng giải nghĩa các ký hiệu, màu sắc và kiểu nét dùng trên bản đồ, thường in ở góc hoặc lề. Mỗi loại bản đồ có quy ước riêng nên luôn đọc chú giải trước khi dùng.
Màu xanh dương nét đứt trên bản đồ là gì?
Thường là suối mùa hoặc dòng nước không có quanh năm, chỉ chảy sau mưa. Mùa khô bạn có thể đi ngang qua mà không thấy nước.
Vì sao bản đồ định hướng thể thao dùng màu khác?
Vì nó vẽ cho người chạy: màu trắng là rừng chạy được, các mức xanh lá cho biết rừng khó xuyên đến đâu. Quy ước này theo chuẩn của Liên đoàn Định hướng Quốc tế.
Ký hiệu tam giác trên đỉnh núi là gì?
Thường là mốc đo đạc, nơi người đo vẽ đặt điểm toạ độ và độ cao chính xác. Đứng tại mốc này bạn xác định được vị trí của mình rất chắc chắn.
Bản đồ và thực địa không khớp thì tin cái gì?
Tin hình dạng địa hình như đỉnh núi, yên ngựa, sông lớn hơn là tin rừng, ruộng hay đường mòn nhỏ, vì những thứ sau thay đổi rất nhanh theo thời gian.