Có bốn loại la bàn người dùng phổ thông hay gặp: la bàn đế trong (dùng nhiều nhất khi đi bộ, đặt thẳng lên bản đồ), la bàn ngắm có gương hoặc lăng kính (đo góc chính xác hơn), la bàn ngón cái (của dân chạy định hướng) và la bàn điện tử trong điện thoại, đồng hồ. Mỗi loại mạnh ở một việc; người mới nên bắt đầu bằng la bàn đế trong.
La bàn đế trong (baseplate)
Đây là loại phổ biến nhất cho đi bộ đường dài và học định hướng. Kim nằm trong một vỏ tròn chứa dung dịch, vỏ xoay được trên một đế nhựa trong suốt hình chữ nhật. Trên đế có mũi tên chỉ hướng đi, các thước đo theo tỉ lệ bản đồ, đôi khi có kính lúp nhỏ.
Mạnh ở: dùng cùng bản đồ. Đặt đế lên bản đồ, nối hai điểm bằng cạnh đế, xoay vỏ là đọc được góc phương vị — không cần thước đo độ riêng. Rẻ, nhẹ, bền, dễ học.
Yếu ở: khi ngắm một mốc xa, cầm ngang ngực và nhìn bằng mắt, sai số thường vài độ. Với đi bộ thông thường thì vậy là đủ.
La bàn ngắm có gương
Giống la bàn đế trong nhưng có thêm nắp gập chứa gương và khe ngắm. Bạn giơ la bàn ngang tầm mắt, nhìn mốc qua khe ngắm, đồng thời nhìn kim và vòng chia độ phản chiếu trong gương.
Mạnh ở: đo góc chính xác hơn, thường sai số chỉ khoảng một, hai độ khi dùng đúng. Gương còn dùng được để phát tín hiệu cầu cứu bằng ánh nắng. Nắp gập bảo vệ mặt la bàn.
Yếu ở: nặng và đắt hơn, nhiều chi tiết hơn để học.
La bàn lăng kính và la bàn kiểu quân dụng cũ
La bàn lăng kính có một thấu kính hoặc lăng kính để đọc vạch chia trong khi đang ngắm mốc. Loại kiểu "lensatic" với vỏ kim loại gập, nắp có dây ngắm, vốn phổ biến trong quân đội nhiều nước suốt thế kỷ 20, giờ được bán rộng rãi ở các cửa hàng đồ dã ngoại.
Mạnh ở: ngắm mốc chính xác, vỏ cứng.
Yếu ở: không có đế trong suốt nên khó dùng trực tiếp trên bản đồ; nhiều mẫu giá rẻ chất lượng kém, kim không nằm trong dung dịch nên dao động lâu. Một số mẫu chia vạch theo đơn vị mil (6.400 mil một vòng) thay vì độ, người mới dễ nhầm.
La bàn ngón cái
Loại gắn vào ngón cái, đặt nằm trên bản đồ, dùng gần như chỉ trong môn định hướng thể thao. Vận động viên vừa chạy vừa giữ bản đồ và la bàn trong một tay, ngón cái đánh dấu vị trí. Kim của loại này được làm để dừng cực nhanh dù đang chạy.
Mạnh ở: giữ bản đồ luôn được xoay đúng khi di chuyển nhanh.
Yếu ở: không có vòng chia độ xoay được ở nhiều mẫu, nên không hợp để đi theo góc phương vị chính xác trong sương mù.
La bàn điện tử
Điện thoại, đồng hồ thông minh, máy GPS cầm tay có cảm biến từ trường (magnetometer) để tính hướng. Máy tính toán hướng dựa trên số đo từ trường ba chiều và cảm biến nghiêng.
Mạnh ở: luôn có sẵn, hiển thị số độ rõ, tự hiệu chỉnh độ lệch từ nếu bật chế độ "bắc thật".
Yếu ở: phụ thuộc pin; dễ lệch khi gần kim loại, khi vỏ có nam châm; cần hiệu chỉnh thường xuyên. Bài "La bàn trên điện thoại có tin được không" nói kỹ hơn.
Bảng so sánh
| Loại | Độ chính xác khi ngắm | Dùng với bản đồ | Cần pin | Hợp với |
|---|---|---|---|---|
| Đế trong | Vài độ | Rất tốt | Không | Người mới, đi bộ, học định hướng |
| Ngắm có gương | Khoảng 1–2 độ | Rất tốt | Không | Đi núi xa, băng rừng, sương mù |
| Lăng kính, kiểu quân dụng | Khoảng 1–2 độ (mẫu tốt) | Kém hơn | Không | Ngắm mốc xa |
| Ngón cái | Vừa phải | Tốt khi đang chạy | Không | Định hướng thể thao |
| Điện tử | Thay đổi, phụ thuộc hiệu chỉnh | Qua ứng dụng | Có | Dự phòng, kiểm tra nhanh |
Chọn la bàn: những điểm nên xem
- Kim nằm trong dung dịch, dừng nhanh trong vài giây.
- Vòng chia độ mỗi vạch 2 độ là đủ cho đi bộ; xoay êm nhưng không lỏng.
- Đế trong suốt có thước đo theo tỉ lệ bản đồ bạn hay dùng.
- Vạch phát quang giúp đọc lúc trời tối.
- Kim cân bằng cho vùng địa lý bạn dùng, hoặc loại toàn cầu.
- Chỉnh độ lệch: có vít hoặc vòng chỉnh thì tiện, nhưng ở Việt Nam không bắt buộc.
Cẩn thận với la bàn đồ chơi, la bàn gắn móc khoá hay la bàn trên quai đeo: nhiều chiếc chỉ hướng đại khái, đủ cho trẻ em làm quen nhưng không đủ để đi theo góc phương vị.
La bàn phong thuỷ không dùng để tìm đường
La bàn phong thuỷ (la kinh, la bàn địa lý) vẫn có kim nam châm thật, nhưng mặt chia thành nhiều vòng cung, sơn, hướng theo hệ thống riêng, không có thước, không có đế. Nó được thiết kế để xem hướng nhà, hướng mộ theo quan niệm truyền thống, không phải để đặt lên bản đồ và đi theo góc. Muốn tìm đường, hãy dùng la bàn định hướng thông thường.
Câu hỏi thường gặp
Người mới nên mua loại la bàn nào?
La bàn đế trong là lựa chọn tốt nhất: rẻ, nhẹ, dễ học và dùng trực tiếp trên bản đồ. Khi đã quen và cần đo góc chính xác hơn mới cần nâng lên loại có gương ngắm.
La bàn có gương dùng để làm gì?
Gương giúp vừa ngắm mốc qua khe vừa đọc kim và vạch chia, cho góc chính xác hơn. Gương còn dùng được để phản chiếu ánh nắng phát tín hiệu cầu cứu.
Mil trên la bàn là gì?
Là đơn vị đo góc chia một vòng thành 6.400 phần (theo chuẩn của nhiều quân đội), thay vì 360 độ. Người đi bộ thông thường nên dùng la bàn chia độ để khỏi nhầm.
La bàn ngón cái khác la bàn thường thế nào?
La bàn ngón cái đeo vào ngón cái và đặt nằm trên bản đồ, giúp vận động viên định hướng vừa chạy vừa giữ bản đồ xoay đúng. Nó ít hợp để đi theo góc phương vị chính xác.
La bàn phong thuỷ có dùng tìm đường được không?
Kim của nó vẫn chỉ hướng bắc nam, nhưng mặt la kinh không có thước, không có đế, được thiết kế để xem hướng theo quan niệm truyền thống. Tìm đường nên dùng la bàn định hướng thông thường.