Tìm hướng bằng mặt trời ở Việt Nam: những điều sách ôn đới bỏ qua

Ở Việt Nam, mặt trời mọc ở phía đông và lặn ở phía tây, nhưng chỉ đúng chính đông, chính tây vào quanh xuân phân và thu phân. Mùa hè nó mọc lệch về đông bắc khoảng 25 độ, mùa đông lệch về đông nam chừng ấy. Giữa trưa, mặt trời thường ở phía nam — trừ vài tháng mùa hè khi nó lên gần đỉnh đầu hoặc thậm chí lệch sang phía bắc, điều mà sách vở viết cho xứ ôn đới hay bỏ qua.

Vì sao Việt Nam đặc biệt

Lãnh thổ đất liền Việt Nam trải từ khoảng vĩ độ 8,5 độ bắc (mũi Cà Mau) đến 23,4 độ bắc (Lũng Cú, Hà Giang cũ, nay thuộc tỉnh Tuyên Quang). Toàn bộ nằm giữa xích đạo và chí tuyến Bắc (23,44 độ). Đó là vùng nhiệt đới, nơi mặt trời mỗi năm có hai lần đi qua đúng đỉnh đầu.

Ở châu Âu hay Bắc Mỹ, quy tắc "giữa trưa mặt trời ở phía nam" luôn đúng. Ở Việt Nam, nó chỉ đúng phần lớn năm. Người áp dụng máy móc vào tháng 6 có thể quay ngược hướng.

Mặt trời giữa trưa ở hướng nào

Các mốc trên là ước lượng theo xích vĩ của mặt trời; hai đầu khoảng thời gian là lúc mặt trời đi qua gần đỉnh đầu. Quanh những ngày đó, giữa trưa bóng người gần như biến mất dưới chân, mặt trời gần như không cho biết hướng nào.

Mặt trời mọc lặn lệch theo mùa

Quanh 21/3 và 23/9, mặt trời mọc gần chính đông, lặn gần chính tây ở mọi nơi. Quanh hạ chí (khoảng 21/6), ở Việt Nam nó mọc lệch về phía bắc khoảng 24–25 độ so với chính đông, lặn lệch bắc chừng ấy so với chính tây. Quanh đông chí (khoảng 22/12) thì lệch về phía nam tương tự. Bài "Mặt trời mọc lặn lệch theo mùa" trong danh mục này nói chi tiết.

Hệ quả: nếu chỉ dựa vào "mặt trời mọc đằng đông" để tìm hướng, sai số có thể tới 25 độ vào mùa hè và mùa đông. Đủ để đi lệch vài trăm mét sau vài cây số. Dùng làm hướng đại khái thì được; muốn chính xác hơn phải hiệu chỉnh theo mùa.

Đồng hồ Việt Nam gần trùng giờ mặt trời

Một chi tiết rất có lợi: giờ Việt Nam là UTC+7, ứng với kinh tuyến 105 độ đông, mà lãnh thổ nằm khoảng 102–110 độ đông. Vì vậy "giữa trưa thật" (lúc mặt trời lên cao nhất, đúng hướng nam hoặc bắc) ở hầu hết các nơi rơi vào khoảng 11 giờ 30 đến 12 giờ 15 theo đồng hồ, xê dịch thêm vài phút theo mùa do phương trình thời gian. Việt Nam không dùng giờ mùa hè nên không phải trừ thêm một giờ như ở châu Âu.

Cách dùng mặt trời trong ngày

Buổi sáng và buổi chiều

Từ khi mặt trời mọc đến khoảng 9–10 giờ, nó ở phía đông (lệch bắc hoặc nam theo mùa). Từ khoảng 15 giờ đến khi lặn, nó ở phía tây. Đây là những giờ mặt trời cho hướng đáng tin nhất, vì nó còn thấp, bóng dài, dễ nhìn.

Giữa trưa

Từ khoảng 10 giờ đến 14 giờ, mặt trời lên cao, nhất là mùa hè. Hướng của nó thay đổi nhanh và khó đoán bằng mắt. Ở miền Nam vào tháng 5–8, mặt trời có thể ở gần đỉnh đầu trong nhiều giờ. Đây là lúc nên dựa vào cách khác.

Trời nhiều mây

Khi mây mỏng, vẫn thấy vùng sáng nhất trên bầu trời. Dựng một que, nhìn xem có bóng mờ không. Khi mây dày hoàn toàn, mặt trời không còn giúp gì.

Quy tắc đơn giản để không quay ngược

1. Sáng sớm: quay mặt về phía mặt trời là quay về đông (mùa hè hơi chếch về trái, mùa đông hơi chếch về phải). Sau lưng là tây, tay trái là bắc, tay phải là nam.
2. Chiều muộn: quay mặt về phía mặt trời là quay về tây. Tay phải là bắc.
3. Giữa trưa từ tháng 10 đến tháng 3: mặt trời ở phía nam, khá chắc chắn trên cả nước.
4. Giữa trưa từ tháng 5 đến tháng 8: đừng tin mặt trời; dùng que bóng vào buổi sáng hoặc chiều, hoặc các cách khác.

Mặt trời và an toàn

Không bao giờ nhìn thẳng vào mặt trời để xác định vị trí của nó; nhìn bóng của vật là đủ. Khi đi bộ để tìm hướng, nắng nóng giữa trưa ở Việt Nam là mối nguy thực sự — nghỉ trong bóng râm, uống nước, đợi đến chiều để mặt trời xuống thấp cho hướng rõ hơn.

Đi tiếp với kỹ năng này

Mặt trời là "la bàn" có sẵn nhưng thô. Để chính xác hơn, hãy học phương pháp que bóng — đánh dấu đầu bóng hai lần cách nhau 15–30 phút để có đường đông – tây. Ban đêm, chuyển sang sao Bắc Cực hoặc chòm Nam Thập Tự. Các bài tiếp theo trong danh mục này đi qua từng cách.