Mẹo đồng hồ kim làm la bàn: ở Bắc bán cầu, chĩa kim giờ về phía mặt trời, đường chia đôi góc giữa kim giờ và số 12 chỉ gần về hướng nam. Mẹo này khá ổn ở vĩ độ ôn đới vào buổi sáng, buổi chiều; nhưng ở Việt Nam nó kém chính xác, nhất là quanh giữa trưa và mùa hè, vì mặt trời lên quá cao. Hãy coi nó là cách ước lượng thô, không phải la bàn.
Cách làm theo sách
- Cầm đồng hồ nằm ngang.
- Xoay đồng hồ cho kim giờ chĩa về phía mặt trời.
- Tìm đường chia đôi góc nhỏ giữa kim giờ và vạch số 12.
- Đường chia đôi đó chỉ về phía nam (ở Bắc bán cầu). Phía ngược lại là bắc.
Ví dụ lúc 8 giờ sáng: kim giờ chỉ số 8 chĩa vào mặt trời; góc giữa 8 và 12 có đường chia đôi đi qua số 10. Hướng số 10 là nam.
Ở Nam bán cầu, làm ngược: chĩa số 12 về phía mặt trời, đường chia đôi góc giữa 12 và kim giờ chỉ về bắc.
Vì sao mẹo này hoạt động (một phần)
Mặt trời trông như đi một vòng quanh bầu trời mỗi 24 giờ, tức 15 độ mỗi giờ. Kim giờ đồng hồ đi một vòng mỗi 12 giờ, tức 30 độ mỗi giờ — nhanh gấp đôi. Chia đôi góc là cách bù cho tốc độ gấp đôi đó. Lúc giữa trưa, kim giờ ở số 12, mặt trời ở phía nam: đường chia đôi trùng số 12, chỉ nam. Đúng.
Nhưng phép tính đó ngầm giả định mặt trời đi trên một vòng tròn nằm ngang quanh người quan sát, giống như ở gần cực. Thực tế mặt trời đi một cung nghiêng trên bầu trời. Càng gần xích đạo, cung càng dựng đứng, giả định càng sai.
Sai số ở Việt Nam lớn đến đâu
Ở vĩ độ khoảng 50 độ như Đức, Anh, sai số của mẹo đồng hồ thường dưới 10–20 độ ở phần lớn thời gian trong ngày. Ở vĩ độ 10–21 độ như Việt Nam, khi mặt trời cao, sai số có thể lên vài chục độ. Đặc biệt:
- Quanh giữa trưa mùa hè: mặt trời gần đỉnh đầu, hướng của nó thay đổi rất nhanh trong vài chục phút; chĩa kim giờ "về phía mặt trời" gần như vô nghĩa.
- Tháng 5–8 ở miền Nam: mặt trời giữa trưa ở phía bắc, mẹo đồng hồ có thể chỉ ngược hẳn.
- Sáng sớm và chiều muộn: sai số nhỏ hơn, nhưng lúc đó chỉ cần biết "mặt trời ở đông" hay "ở tây" là đã có hướng thô, không cần đồng hồ.
Bảng so sánh với các cách khác
| Cách | Ở Việt Nam | Cần gì | Thời gian |
|---|---|---|---|
| Đồng hồ kim | Thô, kém quanh trưa và mùa hè | Đồng hồ kim, nắng | Vài giây |
| Hướng mặt trời buổi sáng, chiều | Thô nhưng ổn định | Nắng | Vài giây |
| Que bóng | Khá, trừ giữa trưa mùa hè | Que, nắng | 15–30 phút |
| Sao Bắc Cực | Tốt nếu thấy được chân trời bắc | Trời quang ban đêm | Vài phút |
| La bàn | Tốt | La bàn | Vài giây |
Những cải tiến thường được nhắc
Dùng giờ mặt trời thay vì giờ đồng hồ
Ở nước có giờ mùa hè, phải lùi một giờ. Ở Việt Nam không có giờ mùa hè, và giờ đồng hồ khá gần giờ mặt trời (chênh trong khoảng nửa giờ tuỳ nơi và mùa), nên bước này ít quan trọng.
Nghiêng đồng hồ
Một số tài liệu đề nghị nghiêng mặt đồng hồ theo góc bằng vĩ độ để mặt đồng hồ song song với xích đạo trời, khi đó phép chia đôi chính xác hơn. Về lý thuyết đúng, nhưng thực hành ngoài trời rất khó cầm chuẩn.
Đồng hồ điện tử
Không có kim thì hình dung mặt đồng hồ: vẽ vòng tròn trên đất, đánh dấu số 12 và vị trí kim giờ theo giờ hiện tại. Cách làm vẫn như cũ, và sai số cũng y như cũ.
Vậy mẹo đồng hồ dùng vào việc gì
Nó có giá trị như một phép kiểm nhanh để tránh sai lầm lớn: đi ngược 180 độ. Buổi sáng tháng 11, mẹo đồng hồ chỉ hướng nam lệch 20 độ thì vẫn đủ để bạn biết mình không đi về phía bắc. Nhưng nếu bạn cần đi đến một điểm cách 3 km qua rừng, đừng đặt cược vào nó.
Điều đáng học hơn từ mẹo này là tư duy: mặt trời di chuyển đều đặn, và biết giờ là biết mặt trời đang ở đâu. Người đi rừng có kinh nghiệm thường không cần đồng hồ: họ nhìn bóng mình lúc 9 giờ sáng và biết ngay mình đang hướng mặt về đâu.
Câu hỏi thường gặp
Dùng đồng hồ tìm hướng nam thế nào?
Ở Bắc bán cầu, cầm đồng hồ nằm ngang, chĩa kim giờ về phía mặt trời. Đường chia đôi góc giữa kim giờ và số 12 chỉ gần về phía nam.
Mẹo đồng hồ có chính xác ở Việt Nam không?
Không chính xác lắm. Vì Việt Nam ở vùng nhiệt đới, mặt trời lên cao nên sai số có thể vài chục độ, nhất là quanh giữa trưa và mùa hè; có lúc còn chỉ ngược.
Ở Nam bán cầu dùng mẹo đồng hồ thế nào?
Làm ngược lại: chĩa số 12 về phía mặt trời, đường chia đôi góc giữa số 12 và kim giờ chỉ gần về phía bắc.
Không có đồng hồ kim thì sao?
Có thể vẽ một mặt đồng hồ trên đất theo giờ hiện tại rồi làm như bình thường. Tuy nhiên sai số vẫn như mẹo đồng hồ thật.
Nên dùng mẹo đồng hồ khi nào?
Dùng như phép kiểm nhanh để tránh đi ngược hướng, nhất là buổi sáng hoặc chiều trong mùa đông. Khi cần chính xác, hãy dùng que bóng, sao Bắc Cực hoặc la bàn.