Chòm Nam Thập Tự là bốn ngôi sao sáng xếp thành hình chữ thập nhỏ ở bầu trời phương nam. Kéo dài trục dài của chữ thập (từ sao trên xuống sao dưới) khoảng bốn lần rưỡi chiều dài trục, bạn tới gần thiên cực Nam; hạ đường thẳng xuống chân trời là hướng nam. Ở Việt Nam có thể thấy Nam Thập Tự, nhưng rất thấp ở chân trời phía nam và chỉ vào một số tháng, rõ nhất ở miền Nam.
Nam bán cầu không có "sao Nam Cực"
Bắc bán cầu may mắn có sao Bắc Cực đánh dấu gần đúng thiên cực Bắc. Thiên cực Nam thì không có ngôi sao sáng nào đứng sẵn. Ngôi sao gần nhất là Sigma Octantis, mờ đến mức khó thấy bằng mắt thường ở nơi có ánh đèn. Vì vậy người ở Nam bán cầu phải dùng các chòm sao xung quanh để "suy ra" vị trí cực, và Nam Thập Tự là công cụ nổi tiếng nhất. Chòm này có mặt trên quốc kỳ của Úc, New Zealand, Brazil, Samoa, Papua New Guinea — cho thấy nó gắn bó thế nào với các dân tộc phương nam.
Nhận ra Nam Thập Tự
Nam Thập Tự (Crux) là chòm sao nhỏ nhất trong 88 chòm sao chính thức, nhưng bốn sao chính của nó khá sáng:
- Đầu chữ thập (sao trên): Gacrux, màu hơi đỏ cam.
- Chân chữ thập (sao dưới): Acrux, sáng nhất chòm.
- Hai tay: Mimosa (sáng, trắng xanh) và một sao mờ hơn.
Bẫy lớn: có một "chữ thập giả" (False Cross) gồm bốn sao của các chòm Thuyền Để và Thuyền Buồm ở gần đó, to hơn và mờ hơn, không có ngôi sao thứ năm nhỏ ở giữa như Nam Thập Tự. Cách phân biệt chắc chắn nhất: Nam Thập Tự có hai ngôi sao chỉ rất sáng ở bên cạnh — Alpha và Beta Centauri (Nhân Mã). Đường nối hai sao chỉ này chĩa thẳng vào Nam Thập Tự.
Tìm hướng nam từ Nam Thập Tự
Cách 1: kéo dài trục dài
- Xác định trục dài của chữ thập, từ Gacrux (trên) đến Acrux (dưới).
- Kéo dài trục này về phía Acrux khoảng 4,5 lần chiều dài của nó.
- Điểm đến xấp xỉ là thiên cực Nam.
- Hạ đường thẳng đứng từ điểm đó xuống chân trời: đó là hướng nam.
Cách 2: kết hợp với hai sao chỉ
Vẽ đường trung trực của đoạn nối Alpha và Beta Centauri (đường vuông góc đi qua trung điểm). Đường này và đường kéo dài trục Nam Thập Tự cắt nhau gần thiên cực Nam. Cách này chính xác hơn khi bạn thấy được cả hai nhóm sao.
Ở Việt Nam nhìn thấy khi nào, ở đâu
Nam Thập Tự nằm rất xa về phía nam trên bầu trời. Từ vĩ độ Việt Nam, nó chỉ ló lên trên chân trời phía nam một khoảng ngắn mỗi đêm, rồi lặn. Một cách ước lượng: khi lên cao nhất, sao chân chữ thập Acrux cao khoảng 27 độ trừ đi vĩ độ của bạn, và Gacrux cao hơn chừng 6 độ nữa.
| Nơi | Acrux cao nhất (xấp xỉ) | Khả năng thấy |
|---|---|---|
| Cà Mau, Côn Đảo, Phú Quốc | 17–18° | Khá rõ khi trời trong, chân trời biển |
| TP.HCM | Khoảng 16° | Thấy được, cần chỗ trống ít đèn |
| Đà Nẵng | Khoảng 11° | Thấp, cần chân trời biển hoặc đồng trống |
| Hà Nội | Khoảng 6° | Rất thấp, thường bị mây mù, nhà cửa che |
Về mùa: Nam Thập Tự lên cao nhất vào lúc nửa đêm khoảng đầu tháng 4, vào khoảng 21 giờ quanh giữa tháng 5. Vì vậy khoảng tháng 3 đến tháng 6 là mùa tốt nhất để thấy nó vào buổi tối ở Việt Nam. Trùng hợp là đây cũng là mùa khô ở miền Nam, trời hay quang. Từ khoảng tháng 8 đến tháng 12, nó gần như không hiện lên vào buổi tối.
Có nên dùng Nam Thập Tự ở Việt Nam không
Với người ở miền Nam, ở biển, ở đảo: có, nó là một công cụ hay vì trùng mùa với lúc Bắc Đẩu lên cao, cho bạn hai phép kiểm bắc – nam cùng lúc. Với người ở miền Bắc: nó thấp đến mức thường không dùng được trong thực tế. Sao Bắc Cực luôn là lựa chọn đầu tiên ở Việt Nam; Nam Thập Tự là phép kiểm bổ sung.
Ngắm Nam Thập Tự cùng trẻ em
Một chuyến đi biển miền Nam mùa khô là dịp tốt để chỉ cho trẻ thấy rằng có những chòm sao mà người ở xứ lạnh phương bắc cả đời không thấy được. Tắt đèn pin, đợi mắt quen bóng tối khoảng 15–20 phút, nhìn về phía nam trên mặt biển. Tìm hai sao sáng Alpha và Beta Centauri trước, rồi lần theo đường chỉ của chúng. Các ứng dụng bản đồ sao trên điện thoại giúp xác nhận, nhưng hãy để trẻ tự tìm bằng mắt trước.
Câu hỏi thường gặp
Chòm Nam Thập Tự là gì?
Là chòm sao nhỏ nhất trong 88 chòm sao chính thức, gồm bốn sao sáng xếp hình chữ thập ở bầu trời phương nam. Nó được dùng để tìm hướng nam và có mặt trên quốc kỳ nhiều nước Nam bán cầu.
Ở Việt Nam có thấy chòm Nam Thập Tự không?
Có, nhưng thấp ở chân trời phía nam và rõ nhất ở miền Nam. Mùa tốt nhất để thấy vào buổi tối là khoảng tháng 3 đến tháng 6.
Tìm hướng nam bằng Nam Thập Tự thế nào?
Kéo dài trục dài của chữ thập từ sao trên xuống sao dưới khoảng 4,5 lần chiều dài trục để đến gần thiên cực Nam, rồi hạ đường thẳng đứng xuống chân trời. Điểm chạm là hướng nam.
Chữ thập giả là gì?
Là bốn sao thuộc các chòm Thuyền Để và Thuyền Buồm, xếp hình chữ thập to và mờ hơn Nam Thập Tự. Phân biệt bằng hai sao chỉ sáng Alpha và Beta Centauri luôn nằm cạnh Nam Thập Tự thật.
Vì sao Nam bán cầu không có sao Nam Cực?
Vì không có ngôi sao sáng nào nằm gần thiên cực Nam. Ngôi sao gần nhất là Sigma Octantis, quá mờ để dùng, nên người ta phải suy ra vị trí cực từ các chòm sao xung quanh.