Những con đèo trên đường Bắc – Nam: Hải Vân, đèo Ngang, Cù Mông

Trên trục đường bộ Bắc – Nam, dãy Trường Sơn nhiều chỗ đâm nhánh ra sát biển, tạo nên những con đèo nổi tiếng: Tam Điệp (Ninh Bình – Thanh Hoá), đèo Ngang (Hà Tĩnh – Quảng Bình), Hải Vân (Huế – Đà Nẵng), Cù Mông và đèo Cả ở Nam Trung Bộ. Ngày xưa chúng là những chặng gian nan nhất của đường thiên lý; ngày nay phần lớn đã có hầm xuyên núi, nhưng đường đèo cũ vẫn còn, trở thành cung đường ngắm cảnh và là chứng nhân của bao chuyến về quê.

Vì sao miền Trung nhiều đèo

Dải đất miền Trung hẹp, phía tây là dãy Trường Sơn, phía đông là biển. Ở nhiều đoạn, các nhánh núi của Trường Sơn chạy ngang ra tận bờ biển, chia dải đồng bằng ven biển thành những ô riêng biệt. Muốn đi từ đồng bằng này sang đồng bằng kia bằng đường bộ, phải vượt qua những nhánh núi đó. Mỗi con đèo vì vậy vừa là chướng ngại, vừa thường là ranh giới tự nhiên giữa các vùng.

Các đèo chính từ Bắc vào Nam

Ngoài ra còn nhiều con đèo nhỏ hơn như đèo Phước Tượng, Phú Gia (gần Hải Vân), đèo Rù Rì, đèo Cổ Mã ở Khánh Hoà. Lưu ý: sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, nhiều tỉnh nêu trên đã được hợp nhất với tỉnh khác; bảng giữ tên cũ để dễ hình dung.

Hải Vân: đệ nhất hùng quan

Hải Vân nghĩa là "biển mây" — đỉnh đèo thường có mây bao phủ. Đèo cao chừng gần 500 m so với mực nước biển, đường đèo dài khoảng 20 km. Trên đỉnh có Hải Vân quan, một cửa ải được xây thời Minh Mạng, mặt cửa có bức hoành đề "Thiên hạ đệ nhất hùng quan" (cửa ải hùng vĩ bậc nhất thiên hạ). Từ đỉnh đèo, một phía nhìn xuống vịnh Đà Nẵng, phía kia là đầm Lập An và vịnh Lăng Cô.

Hải Vân cũng là một ranh giới khí hậu quen thuộc: mùa đông, phía bắc đèo thường mưa, rét do gió mùa đông bắc, phía nam đèo có thể khô và ấm hơn hẳn. Người đi xe máy qua đèo mùa đông thường thấy rõ sự thay đổi chỉ trong vài chục km.

Đèo Ngang và thơ Bà Huyện Thanh Quan

Đèo Ngang nằm trên dãy Hoành Sơn, từng là ranh giới giữa các vùng trong lịch sử. Trên đỉnh có cửa ải Hoành Sơn quan. Câu mở đầu bài thơ Nôm "Qua đèo Ngang" của Bà Huyện Thanh Quan — "Bước tới đèo Ngang bóng xế tà" — đã trở thành câu thơ thuộc lòng của bao thế hệ học trò, gợi cảnh người đi xa dừng chân trên đèo lúc chiều tà, nhớ nước, thương nhà.

Đi đèo an toàn

• Xe máy, ô tô: về số thấp khi xuống dốc dài, dùng phanh động cơ, không rà phanh liên tục (dễ cháy má phanh).
• Không vượt ở khúc cua khuất; bấm còi ở cua gắt khi cần; đi đúng phần đường.
• Cẩn thận sương mù, mưa phùn: bật đèn, đi chậm, giữ khoảng cách.
• Dừng ngắm cảnh chỉ ở các điểm dừng an toàn, không dừng đỗ ở khúc cua.
• Mùa mưa bão: theo dõi thông tin sạt lở, đèo có thể bị cấm lưu thông tạm thời.

Nhiều tuyến đèo cũ sau khi có hầm có quy định riêng về loại xe được đi (ví dụ hạn chế xe máy đi trong hầm, xe máy phải đi đường đèo hoặc được trung chuyển). Tìm hiểu quy định hiện hành trước khi đi.

Đèo trong ký ức đường về quê

Trước khi có hầm, mỗi con đèo là một mốc của chuyến về quê: xe khách chậm lại, hành khách nhìn ra biển, nhà xe dừng ở quán đỉnh đèo. Qua được Hải Vân là "về tới miền Trung", qua đèo Ngang là "vào xứ Quảng Bình". Ngày nay xe chui hầm chỉ mất vài phút, nhưng với nhiều người, cung đường đèo cũ vẫn là thứ muốn đi lại một lần để nhớ.