Nỗi nhớ đường về quê là một mạch cảm xúc lớn trong văn chương Việt Nam và phương Đông: từ ca dao vẽ con đường "quanh quanh" vào xứ Nghệ, câu thơ Bà Huyện Thanh Quan dừng chân trên đèo Ngang, đến những bài thơ Đường như "Hồi hương ngẫu thư" của Hạ Tri Chương, "Hoàng Hạc lâu" của Thôi Hiệu mà người Việt thuộc qua bản dịch của Tản Đà. Đọc lại chúng, ta thấy "đường về" không chỉ là một tuyến đường mà là một cách người ta nhớ về nơi mình thuộc về.
Con đường trong ca dao
Ca dao Việt Nam có nhiều câu mở đầu bằng "đường vô", "đường lên", "ai về", như một lời mời đi qua những vùng quê:
Đường vô xứ Nghệ quanh quanh
Non xanh nước biếc như tranh hoạ đồ.
Chỉ hai câu mà vẽ ra cả một hành trình: con đường uốn lượn qua núi, cảnh vật đẹp "như tranh hoạ đồ" — tức như tấm bản đồ, bức tranh vẽ. Câu ca dao này còn có những dị bản thay "xứ Nghệ" bằng "xứ Huế", cho thấy ca dao được nhiều vùng dùng chung, biến đổi theo nơi hát.
Những câu "Ai về…" là một dạng chỉ đường bằng cảm xúc: "Ai về Bình Định mà coi…", "Ai về Hà Tĩnh thì về…". Người hát không chỉ đường đi mà chỉ những thứ đáng nhớ của quê mình — một kiểu "mốc" của lòng người.
Đèo Ngang và người đi xa
Bài thơ Nôm "Qua đèo Ngang" của Bà Huyện Thanh Quan (thế kỷ 19) mở đầu:
Bước tới đèo Ngang bóng xế tà,
Cỏ cây chen đá, lá chen hoa.
Bối cảnh là người đi xa dừng chân trên đỉnh đèo lúc chiều tà, nhìn cảnh núi non mênh mông mà nhớ nước, thương nhà. Con đèo — điểm chuyển tiếp giữa hai vùng đất — trở thành nơi cảm xúc trào lên. Ai từng đi đường dài đều biết cảm giác ấy: lúc dừng lại trên cao, nhìn về phía sau, quê nhà đã khuất.
Thơ Đường: về quê và nhớ quê
Hạ Tri Chương – "Hồi hương ngẫu thư"
Nhà thơ đời Đường Hạ Tri Chương rời quê từ trẻ, về già mới trở lại. Câu mở đầu bằng âm Hán Việt: "Thiếu tiểu ly gia, lão đại hồi" — rời nhà từ thuở nhỏ, về già mới quay về. Giọng quê không đổi nhưng tóc mai đã thưa; trẻ con trong làng gặp mà không biết ông là ai, cười hỏi khách từ đâu đến. Bài thơ ngắn mà nói trúng một sự thật của người đi xa: quê vẫn đó, nhưng mình đã thành người lạ.
Lý Bạch – "Tĩnh dạ tứ"
Bài thơ bốn câu nổi tiếng của Lý Bạch: ánh trăng sáng trước giường tưởng như sương trên mặt đất; ngẩng đầu nhìn trăng sáng, cúi đầu nhớ quê nhà. Câu Hán Việt "Cử đầu vọng minh nguyệt, đê đầu tư cố hương" được nhiều thế hệ học sinh Việt thuộc lòng. Mặt trăng — thứ cả người ở quê lẫn người đi xa cùng nhìn thấy — là sợi dây nối hai nơi.
Thôi Hiệu – "Hoàng Hạc lâu"
Bài thơ kết bằng nỗi nhớ quê lúc chiều tà trên lầu Hoàng Hạc. Bản dịch của Tản Đà (đầu thế kỷ 20) đã trở thành kinh điển, với hai câu kết:
Quê hương khuất bóng hoàng hôn,
Trên sông khói sóng cho buồn lòng ai?
Những hình ảnh "đường về" lặp lại
| Hình ảnh | Ý nghĩa thường gặp |
|---|---|
| Hoàng hôn, bóng xế tà | Thời khắc nhớ nhà, ngày sắp hết mà đường còn xa |
| Mặt trăng | Nối người xa quê với quê nhà |
| Con đường quanh co | Hành trình dài, vừa đẹp vừa gian nan |
| Đèo, cửa ải | Ranh giới, nơi ngoảnh lại nhìn quê |
| Cây đa, bến nước, sân đình | Mốc của làng quê, thứ người đi xa nhớ nhất |
| Khói bếp chiều | Dấu hiệu nhà gần, có người chờ |
Hình ảnh "cây đa, bến nước, sân đình" vừa là biểu tượng văn hoá làng Việt, vừa là những mốc theo đúng nghĩa của người tìm đường. Người đi xa nhớ quê bằng chính những mốc đã dẫn mình về nhà thời thơ ấu.
Từ văn chương đến bài hát
Thế kỷ 20 và 21 có rất nhiều bài thơ, bài hát về quê hương và đường về, được phổ biến rộng rãi, từ những bài hát về con đường làng, dòng sông quê đến những ca khúc mùa xuân, mùa Tết. Mỗi thế hệ có những bài hát "về quê" của riêng mình, nhưng cảm xúc cốt lõi không đổi: một con đường, những mốc quen, và nơi có người chờ.
Ghi lại "bản đồ quê" của chính mình
Một gợi ý cho người xa quê: viết hoặc vẽ lại con đường từ đầu làng về nhà mình theo trí nhớ — cây gì, nhà ai, cái giếng, cái cầu, ngôi đình. Hỏi bố mẹ, ông bà thêm những mốc cũ đã mất. Đó là một tấm bản đồ không có toạ độ nào, nhưng là tấm bản đồ quý nhất, và là món quà để lại cho con cháu.
Câu hỏi thường gặp
Câu ca dao "Đường vô xứ Nghệ quanh quanh" nói gì?
Câu ca dao tả con đường vào xứ Nghệ uốn lượn qua núi non, cảnh "non xanh nước biếc như tranh hoạ đồ". Câu này có dị bản thay xứ Nghệ bằng xứ Huế.
Bài thơ "Qua đèo Ngang" của ai?
Là bài thơ Nôm của Bà Huyện Thanh Quan thế kỷ 19, mở đầu bằng câu "Bước tới đèo Ngang bóng xế tà", tả cảnh người đi xa dừng chân trên đèo lúc chiều, nhớ nước thương nhà.
Hồi hương ngẫu thư nói về điều gì?
Là bài thơ của Hạ Tri Chương đời Đường, kể việc rời quê từ nhỏ, về già mới trở lại, giọng quê không đổi mà tóc đã thưa, trẻ con trong làng không nhận ra và hỏi khách từ đâu đến.
Bản dịch Hoàng Hạc lâu nổi tiếng là của ai?
Bản dịch được nhiều người thuộc nhất là của Tản Đà, với hai câu kết "Quê hương khuất bóng hoàng hôn, Trên sông khói sóng cho buồn lòng ai?".
Vì sao văn chương hay gắn hoàng hôn với nỗi nhớ quê?
Vì chiều tà là lúc ngày sắp hết, người đi xa nghĩ đến chỗ nghỉ chân, nghĩ đến nhà và những người đang chờ, nên hoàng hôn trở thành thời khắc tiêu biểu của nỗi nhớ quê.