Bản đồ số trên điện thoại được ghép từ nhiều nguồn: ảnh vệ tinh và ảnh chụp từ máy bay, xe chụp ảnh đường phố, dữ liệu của cơ quan nhà nước, dữ liệu mua từ các công ty bản đồ, và đóng góp của hàng triệu người dùng. Dữ liệu được xử lý bằng phần mềm (kể cả máy học) rồi kiểm tra lại. Bản đồ được cập nhật liên tục, nhưng luôn có độ trễ — nhất là ở vùng núi, nông thôn, nơi ít người đi.
Các nguồn dữ liệu chính
| Nguồn | Cung cấp gì |
|---|---|
| Ảnh vệ tinh, ảnh hàng không | Hình dạng đường, nhà, sông hồ, rừng; nền để vẽ |
| Xe chụp ảnh đường phố | Biển báo, tên đường, số nhà, làn đường, cửa hàng |
| Dữ liệu nhà nước | Ranh giới hành chính, địa hình, mạng giao thông chính |
| Dữ liệu laser từ máy bay (LiDAR), vệ tinh radar | Độ cao địa hình, đường đồng mức |
| Đóng góp người dùng | Địa điểm mới, sửa lỗi, đường mòn, giờ mở cửa |
| Dữ liệu di chuyển ẩn danh | Tình trạng giao thông, đường mới có người đi |
Từ ảnh đến bản đồ
Ngày trước, người vẽ bản đồ phải ngồi dò từng con đường trên ảnh hàng không. Ngày nay phần mềm nhận diện tự động được nhiều đối tượng: viền nhà, con đường, mặt nước. Máy học được dùng để đọc biển tên đường, số nhà từ ảnh đường phố. Nhưng máy vẫn sai: nhầm bóng cây với con đường, nhầm mương nước với lối đi. Vì vậy dữ liệu tự động thường được người kiểm tra lại, nhất là ở những chỗ quan trọng.
OpenStreetMap: bản đồ do cộng đồng vẽ
OpenStreetMap (OSM) là dự án bản đồ mở, khởi đầu năm 2004 ở Anh do Steve Coast sáng lập, thường được ví như "Wikipedia của bản đồ". Bất kỳ ai cũng có thể đăng ký và vẽ, sửa bản đồ: thêm đường mòn vừa đi, sửa tên một con hẻm, đánh dấu một điểm nước. Dữ liệu được dùng miễn phí theo giấy phép mở, nên rất nhiều ứng dụng đi bộ, đạp xe, cứu trợ nhân đạo dùng OSM làm nền.
Điểm mạnh của OSM là chi tiết ở những nơi có cộng đồng tích cực, đặc biệt đường mòn, lối đi bộ — thứ mà bản đồ thương mại ít quan tâm. Điểm yếu là chất lượng không đều: nơi nhiều người vẽ thì rất tốt, nơi ít người thì thiếu hoặc cũ. Khi thiên tai xảy ra ở nhiều nước, các tình nguyện viên trên khắp thế giới thường cùng nhau vẽ nhanh bản đồ vùng bị ảnh hưởng từ ảnh vệ tinh để hỗ trợ cứu trợ.
Vì sao bản đồ có độ trễ
- Ảnh vệ tinh không chụp lại mỗi ngày cho mọi nơi; ảnh trên ứng dụng có thể chụp từ một hai năm trước, hoặc lâu hơn ở vùng xa.
- Xe chụp ảnh đường phố đi lại các thành phố theo chu kỳ, ít khi vào đường làng, đường núi.
- Đường mới mở cần có người đi, có người báo, có người kiểm tra mới được thêm vào.
- Thay đổi tạm thời như sạt lở, ngập, đường đóng để sửa chữa rất khó cập nhật kịp.
- Thay đổi hành chính như sáp nhập, đổi tên đơn vị: dữ liệu ranh giới, tên gọi có thể chưa đồng bộ giữa các nguồn trong một thời gian.
Bản đồ số ở Việt Nam
Ở các đô thị lớn, bản đồ số khá đầy đủ nhờ dữ liệu thương mại, ảnh đường phố và đóng góp người dùng. Ở vùng núi, vùng sâu, nhiều đường mòn, đường liên thôn chưa có hoặc vẽ thô. Tên địa danh có thể xuất hiện ở nhiều dạng: tiếng Việt có dấu, không dấu, tên theo tiếng đồng bào dân tộc, tên cũ. Sau các đợt sắp xếp đơn vị hành chính, tên xã, phường trên một số bản đồ số có thể chưa được cập nhật đồng bộ. Khi tìm một địa điểm, nên thử nhiều cách gõ tên và đối chiếu bằng toạ độ hoặc mốc gần đó.
Bạn có thể góp phần sửa bản đồ
- Trong các ứng dụng bản đồ phổ biến, thường có mục "báo lỗi", "đề xuất chỉnh sửa", "thêm địa điểm".
- Với OpenStreetMap, có thể đăng ký tài khoản và sửa trực tiếp, hoặc dùng ứng dụng di động đơn giản để thêm điểm, sửa thông tin.
- Sau chuyến đi bộ, vết GPS của bạn có thể giúp vẽ một lối mòn còn thiếu — nhưng chỉ vẽ những gì bạn chắc chắn, và tôn trọng quy định về khu vực cấm, đất tư.
Một nguyên tắc của cộng đồng bản đồ mở: vẽ những gì có thật ngoài thực địa, không vẽ theo ý muốn, không chép dữ liệu từ bản đồ có bản quyền.
Đọc bản đồ số với con mắt tỉnh táo
Bản đồ số là kết quả của rất nhiều người và máy, được cập nhật nhanh hơn bất kỳ bản đồ giấy nào trong lịch sử. Nhưng nó vẫn chỉ là một bản mô tả của thế giới vào một thời điểm nào đó. Khi thực địa và bản đồ không khớp, hãy tin vào thực địa — và nếu có thể, sửa bản đồ cho người đi sau.
Câu hỏi thường gặp
Bản đồ số được vẽ từ đâu?
Từ ảnh vệ tinh, ảnh hàng không, xe chụp ảnh đường phố, dữ liệu nhà nước, dữ liệu laser đo địa hình và đóng góp của người dùng, sau đó được phần mềm xử lý và người kiểm tra lại.
OpenStreetMap là gì?
Là dự án bản đồ mở bắt đầu năm 2004, cho phép bất kỳ ai vẽ và sửa bản đồ, dữ liệu dùng miễn phí theo giấy phép mở. Nhiều ứng dụng đi bộ, đạp xe và cứu trợ dùng OpenStreetMap làm nền.
Vì sao bản đồ số không có đường mới mở?
Vì ảnh vệ tinh và xe chụp đường phố không cập nhật mỗi ngày cho mọi nơi, và đường mới cần có người đi, báo và kiểm tra mới được thêm vào. Vùng núi, nông thôn thường trễ hơn thành phố.
Ảnh vệ tinh trên bản đồ có phải ảnh mới nhất không?
Thường không. Ảnh có thể chụp từ một hai năm trước hoặc lâu hơn ở vùng xa, nên rừng, ruộng, nhà cửa ngoài thực địa có thể đã khác.
Làm sao góp phần sửa bản đồ số?
Dùng chức năng báo lỗi hoặc đề xuất chỉnh sửa trong ứng dụng bản đồ, hoặc đăng ký OpenStreetMap để sửa trực tiếp. Chỉ vẽ những gì chắc chắn có thật ngoài thực địa.