Ong mật báo cho đồng đội biết chỗ có hoa bằng "điệu nhảy lắc" (waggle dance) trên tầng tổ: góc của đường lắc so với phương thẳng đứng cho biết hướng tới nguồn hoa so với hướng mặt trời, còn thời gian lắc cho biết khoảng cách. Nhà khoa học người Áo Karl von Frisch giải mã ngôn ngữ này qua nhiều thập kỷ thí nghiệm và nhận giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học năm 1973. Đây là một trong số rất ít "ngôn ngữ chỉ đường" được biết đến ở động vật.
Hai kiểu nhảy
| Kiểu | Khi nào | Truyền đạt |
|---|---|---|
| Nhảy vòng tròn | Nguồn hoa ở gần tổ (thường trong khoảng vài chục mét) | "Có hoa ở gần đây, ra tìm đi" — không chỉ hướng cụ thể |
| Nhảy lắc (hình số 8) | Nguồn hoa ở xa hơn | Hướng và khoảng cách tương đối chính xác |
Ranh giới giữa hai kiểu không cố định mà thay đổi dần, và khác nhau giữa các phân loài ong.
Giải mã điệu nhảy lắc
Ong trinh sát trở về tổ, đi trên mặt tầng sáp thẳng đứng trong bóng tối. Nó chạy một đoạn thẳng đồng thời lắc bụng sang hai bên nhanh, rồi vòng sang trái quay về điểm đầu, chạy đoạn thẳng lắc lần nữa, rồi vòng sang phải — vẽ thành hình số 8.
- Hướng: góc giữa đoạn chạy lắc và phương thẳng đứng hướng lên bằng góc giữa hướng tới nguồn hoa và hướng mặt trời (tính theo hướng ngang). Chạy lắc thẳng lên: bay về phía mặt trời. Chạy lắc thẳng xuống: bay ngược phía mặt trời. Lệch 40 độ sang phải phương thẳng đứng: bay lệch 40 độ sang phải hướng mặt trời.
- Khoảng cách: đoạn lắc càng kéo dài, nguồn hoa càng xa. Với ong mật châu Âu, mỗi giây lắc tương ứng xấp xỉ khoảng một km, nhưng con số khác nhau theo phân loài và điều kiện.
- Chất lượng: nguồn hoa càng tốt, ong nhảy càng hăng, càng nhiều vòng, thu hút được nhiều đồng đội hơn.
Các ong khác bám theo con nhảy, cảm nhận chuyển động bằng râu và rung động, đồng thời ngửi mùi hoa bám trên người nó. Rồi chúng bay ra tìm.
Ong đo khoảng cách bằng "dòng chảy hình ảnh"
Ong không có đồng hồ đo quãng đường. Các nghiên cứu, trong đó có thí nghiệm cho ong bay qua những đường hầm hẹp có vẽ hoa văn, cho thấy ong ước khoảng cách dựa trên lượng hình ảnh trôi qua mắt khi bay (optic flow). Bay trong đường hầm hẹp đầy hoa văn, ong "tưởng" mình đã bay rất xa, và khi về tổ nhảy báo khoảng cách lớn hơn thực tế nhiều lần. Đây là bằng chứng đẹp cho cách ong "cảm" quãng đường.
La bàn của ong
Điệu nhảy dựa vào hướng mặt trời, nhưng còn hai điều thú vị:
- Ánh sáng phân cực: ánh sáng bầu trời bị phân cực theo một mẫu phụ thuộc vị trí mặt trời. Ong nhìn được ánh sáng phân cực, nên chỉ cần thấy một mảng trời xanh là biết mặt trời ở đâu, kể cả khi mặt trời bị mây che. Von Frisch đã chứng minh điều này bằng các thí nghiệm dùng kính lọc phân cực.
- Bù trừ theo giờ: mặt trời di chuyển trong ngày, nhưng ong nhảy vẫn chỉ đúng hướng. Ong có đồng hồ sinh học, tự điều chỉnh góc nhảy theo giờ. Có quan sát cho thấy ong nhảy liên tục trong tổ hàng giờ thì góc nhảy xoay dần theo chuyển động của mặt trời.
Ong tìm đường về tổ thế nào
Ngoài nhảy chỉ đường, ong thợ còn phải tự tìm về tổ sau mỗi chuyến kiếm mật, có khi xa vài km. Chúng dùng la bàn mặt trời, tích luỹ hướng và quãng bay (tương tự kiến sa mạc), và học thuộc mốc quanh tổ qua các "chuyến bay định hướng": ong non trước khi đi kiếm ăn thường bay vòng quanh tổ, quay mặt lại nhìn tổ, như đang chụp ảnh ghi nhớ khung cảnh. Đó là lý do khi di chuyển thùng ong đi vài mét, nhiều con đi kiếm mật về sẽ lượn quanh chỗ cũ.
Ong ở Việt Nam
Việt Nam có ong nội (Apis cerana), ong ngoại (Apis mellifera) do người nuôi, và các loài ong khoái (Apis dorsata) làm tổ lộ thiên trên cây cao, ong ruồi (Apis florea) làm tổ nhỏ trên cành. Các nhà nghiên cứu đã ghi nhận nhảy lắc ở cả các loài ong châu Á, với khác biệt về "từ vựng" — quan hệ giữa thời gian lắc và khoảng cách không giống hẳn ong châu Âu. Ong ruồi làm tổ lộ thiên còn nhảy trên mặt phẳng nằm ngang ở đỉnh tổ, chỉ thẳng hướng nguồn hoa thay vì quy đổi sang phương thẳng đứng.
Bài học từ điệu nhảy
Điệu nhảy của ong là một hệ thống chỉ đường rất giống cách con người dùng la bàn và bản đồ: hướng tính theo một mốc chung (mặt trời, như ta dùng hướng bắc), khoảng cách đo theo một đơn vị quy ước (thời gian lắc, như ta dùng km). Nó cho thấy hai thành phần "hướng" và "khoảng cách" là xương sống của mọi hệ tìm đường, ở loài người hay loài ong.
Câu hỏi thường gặp
Ong mật nhảy múa để làm gì?
Ong trinh sát nhảy trên tầng tổ để báo cho đồng đội biết nơi có hoa. Điệu nhảy lắc cho biết hướng và khoảng cách tới nguồn hoa, còn điệu nhảy vòng báo có hoa ở gần.
Ai giải mã điệu nhảy của ong?
Nhà khoa học người Áo Karl von Frisch giải mã qua nhiều thập kỷ thí nghiệm và nhận giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học năm 1973 cùng Konrad Lorenz và Nikolaas Tinbergen.
Ong chỉ hướng bằng cách nào?
Góc giữa đoạn chạy lắc và phương thẳng đứng trên tầng tổ bằng góc giữa hướng tới nguồn hoa và hướng mặt trời. Chạy lắc thẳng lên nghĩa là bay về phía mặt trời.
Trời nhiều mây ong có tìm được hướng không?
Có, nếu còn thấy một mảng trời xanh. Ong nhìn được ánh sáng phân cực của bầu trời, từ đó suy ra vị trí mặt trời kể cả khi mặt trời bị mây che.
Ong ở Việt Nam có nhảy múa không?
Có. Nhảy lắc đã được ghi nhận ở cả các loài ong châu Á như ong nội, ong khoái, ong ruồi, với một số khác biệt so với ong châu Âu về cách quy đổi khoảng cách.
