Rùa biển quay lại bãi đẻ trứng nơi sinh ra bằng bản đồ từ trường

Rùa biển cái thường quay về đẻ trứng ở đúng vùng bãi biển nơi chúng nở ra, sau hàng chục năm lang thang khắp đại dương và hàng nghìn km di chuyển. Hiện tượng này gọi là "trở về nơi sinh" (natal homing). Các nghiên cứu, đặc biệt của nhóm Kenneth Lohmann ở Đại học North Carolina (Mỹ), cho thấy rùa biển dùng từ trường Trái Đất như một tấm bản đồ: chúng ghi nhớ dấu từ trường của bãi biển quê nhà và tìm lại nó khi trưởng thành.

Một vòng đời dài và xa

1. Nở và ra biển: rùa con nở trên bãi cát, thường vào ban đêm, bò theo hướng sáng nhất (đường chân trời trên biển) để xuống nước.
2. "Những năm mất tích": rùa con trôi theo dòng hải lưu, sống giữa các đám rong biển ngoài khơi nhiều năm. Rất khó theo dõi giai đoạn này, nên các nhà khoa học từng gọi đó là "những năm mất tích".
3. Trưởng thành: rùa lớn dần, di chuyển giữa các vùng kiếm ăn ven bờ, có thể cách bãi sinh hàng nghìn km.
4. Trở về: tuỳ loài, sau khoảng một đến vài thập kỷ, con cái bắt đầu quay về vùng bờ biển nơi nó sinh ra để đẻ trứng, thường cứ vài năm một lần.

Bằng chứng về việc "trở về nơi sinh"

Ban đầu, giả thuyết này đến từ quan sát: những bãi đẻ có quần thể riêng, ổn định qua nhiều thế hệ. Sau này, phân tích di truyền (ADN ty thể, chỉ truyền từ mẹ sang con) cho thấy rùa đẻ ở mỗi vùng bãi biển mang những dấu hiệu di truyền riêng, đúng như dự đoán nếu con cái luôn quay về nơi sinh ra của mình.

Một ví dụ nổi tiếng là rùa xanh ở đảo Ascension, một hòn đảo nhỏ giữa Nam Đại Tây Dương. Những con rùa này kiếm ăn ở vùng bờ biển Brazil và bơi khoảng 2.000 km qua đại dương để tới hòn đảo chỉ rộng vài chục km² mà đẻ trứng — và rồi quay lại Brazil.

Bản đồ từ trường

Từ trường Trái Đất có hai đặc điểm thay đổi theo vị trí: cường độ và độ nghiêng (góc đường sức từ chúc xuống mặt đất). Mỗi điểm trên bờ biển có một tổ hợp riêng của hai giá trị này — như một "toạ độ từ trường".

Nhóm Lohmann đặt rùa con trong bể nước có cuộn dây tạo từ trường mô phỏng những vị trí khác nhau dọc tuyến di cư ở Bắc Đại Tây Dương. Rùa con thay đổi hướng bơi theo từ trường mô phỏng, theo cách giúp chúng ở lại trong vùng hải lưu an toàn. Điều đáng chú ý: những con rùa này chưa từng ra biển, nghĩa là phản ứng này có sẵn từ khi sinh ra.

Một nghiên cứu năm 2015 của J. Roger Brothers và Lohmann phân tích dữ liệu làm tổ của rùa quản đồng (loggerhead) ở Florida qua nhiều năm và thấy mật độ tổ thay đổi theo sự trôi dạt chậm của từ trường dọc bờ biển, phù hợp với việc rùa tìm lại dấu từ trường chứ không phải tọa độ địa lý cố định.

Khi đến gần: các giác quan khác

Từ trường giúp rùa về đúng vùng bờ biển, nhưng có lẽ không đủ để chọn đúng một bãi cát cụ thể. Ở cự ly gần, các nhà khoa học cho rằng rùa có thể dùng thêm mùi hoá chất trong nước, đặc điểm sóng, nhiệt độ nước và hình dạng bờ biển. Phần này vẫn còn nhiều điều chưa rõ.

Bãi đẻ trứng ở Việt Nam

Việt Nam có một số bãi đẻ của rùa biển, nổi tiếng nhất là Vườn quốc gia Côn Đảo, nơi rùa xanh lên đẻ trứng hằng năm, đặc biệt vào khoảng mùa hè và thu. Côn Đảo có chương trình bảo tồn lâu năm: bảo vệ tổ, ấp trứng, thả rùa con về biển, gắn thẻ theo dõi rùa mẹ. Các vùng biển khác như Núi Chúa (Ninh Thuận cũ) cũng ghi nhận rùa biển lên đẻ. Du khách có thể tham gia các chương trình xem rùa đẻ và thả rùa con do vườn quốc gia tổ chức, theo đúng quy định để không làm rùa sợ hãi.

Ánh sáng nhân tạo: kẻ phá bản đồ

Rùa con mới nở định hướng ra biển bằng cách bò về phía chân trời sáng hơn — trong tự nhiên đó là mặt biển phản chiếu ánh sao, ánh trăng. Đèn đường, đèn khách sạn, đèn quán ven biển có thể làm rùa con bò ngược vào đất liền, kiệt sức hoặc bị xe cán. Nhiều bãi biển trên thế giới có quy định tắt hoặc che đèn trong mùa rùa nở. Đây là ví dụ rõ ràng về việc con người vô tình làm "nhiễu" hệ thống tìm đường của động vật.

Những điều cần biết khi gặp rùa biển

• Không chiếu đèn, không chụp ảnh có đèn flash vào rùa mẹ đang lên bờ hoặc rùa con.
• Không chạm vào, không cưỡi, không bắt rùa.
• Không mua sản phẩm làm từ rùa biển; rùa biển được pháp luật bảo vệ.
• Báo cho kiểm lâm, ban quản lý khu bảo tồn nếu thấy rùa mắc lưới hoặc bị thương.