Quả địa cầu cổ nhất còn tồn tại là quả cầu "Erdapfel" (quả táo đất) do Martin Behaim cùng các thợ thủ công ở Nuremberg (Đức) làm vào khoảng năm 1490–1492. Nó không có châu Mỹ, vì được làm xong ngay trước khi tin về chuyến đi của Columbus đến châu Âu. Ý tưởng làm mô hình Trái Đất hình cầu thì có từ thời Hy Lạp cổ; quả địa cầu trở thành đồ dùng phổ biến trong lớp học từ thế kỷ 19, và đến nay vẫn là cách đúng nhất để nhìn toàn bộ Trái Đất mà không bị méo.
Người Hy Lạp và Trái Đất hình cầu
Từ khoảng thế kỷ 4 TCN, Aristotle đã đưa ra lập luận cho thấy Trái Đất hình cầu: bóng Trái Đất trên Mặt Trăng khi nguyệt thực luôn tròn; đi về phía nam thấy những ngôi sao mới. Thế kỷ 3 TCN, Eratosthenes ước tính chu vi Trái Đất bằng cách so bóng nắng ở hai thành phố Ai Cập. Nhà ngữ pháp học Crates xứ Mallus (thế kỷ 2 TCN) được ghi nhận là đã dựng một quả địa cầu, theo mô tả của các tác giả cổ, dù không còn hiện vật.
Nói rằng người châu Âu thời Trung cổ tin Trái Đất phẳng là một ngộ nhận phổ biến; giới học giả thời đó nhìn chung đã biết Trái Đất hình cầu. Điều chưa biết là kích thước chính xác và những vùng đất nào nằm ở phía bên kia.
Erdapfel: quả địa cầu của Behaim
| Đặc điểm | Chi tiết |
|---|---|
| Thời gian làm | Khoảng 1490–1492, ở Nuremberg |
| Người khởi xướng | Martin Behaim, thương nhân và người từng làm việc ở Bồ Đào Nha |
| Kích thước | Đường kính khoảng 51 cm |
| Chất liệu | Lõi đất sét bọc vải lanh và giấy, phủ thạch cao, vẽ tay bởi hoạ sĩ Georg Glockendon |
| Nơi lưu giữ | Bảo tàng Quốc gia Đức (Germanisches Nationalmuseum), Nuremberg |
Trên quả cầu, châu Âu, châu Phi và châu Á được vẽ dựa trên Ptolemy kết hợp thông tin mới từ các chuyến đi biển của người Bồ Đào Nha dọc châu Phi và ghi chép của Marco Polo. Giữa châu Âu và châu Á về phía tây chỉ là đại dương với những hòn đảo tưởng tượng, và khoảng cách bị thu hẹp nhiều so với thực tế — phản ánh cách nghĩ của thời đó rằng có thể đi về phía tây để tới châu Á.
Quả địa cầu sau thời Behaim
- Đầu thế kỷ 16: những quả cầu đầu tiên có châu Mỹ xuất hiện. Một quả cầu nhỏ bằng đồng gọi là quả cầu Hunt–Lenox (khoảng năm 1510) nổi tiếng vì có dòng chữ Latin "HC SVNT DRACONES" (ở đây có rồng) gần vùng Đông Nam Á — một trong rất ít bản đồ cổ thật sự có câu này.
- Thế kỷ 16–17: các nhà làm bản đồ như Mercator, Blaeu sản xuất cặp quả cầu Trái Đất và quả cầu thiên văn (vẽ các chòm sao), in bằng các mảnh giấy hình múi cam dán lên khối cầu.
- Thế kỷ 18–19: quả địa cầu thành đồ dùng học tập trong nhà giàu rồi trong trường học; giá rẻ dần nhờ in ấn hàng loạt.
- Thế kỷ 20–21: quả cầu nhựa, quả cầu có đèn, quả cầu nổi địa hình; và quả địa cầu số trên máy tính, điện thoại.
Cách làm quả địa cầu bằng múi giấy
Từ thế kỷ 16, cách làm phổ biến là in bản đồ trên các mảnh giấy hình múi cam (gọi là "gore"), mỗi múi thường rộng 30 độ kinh tuyến, nhọn ở hai đầu cực. Mười hai múi dán khít lên khối cầu tạo nên toàn bộ bề mặt. Đây là một cách "trải" mặt cầu ra phẳng — liên quan trực tiếp tới bài toán phép chiếu bản đồ. Bạn có thể tự làm một quả địa cầu nhỏ bằng cách in mẫu múi giấy (nhiều bảo tàng, thư viện cung cấp mẫu miễn phí) và dán lên quả bóng.
Vì sao quả địa cầu vẫn quan trọng
Mọi bản đồ phẳng đều méo ở đâu đó: diện tích, hình dạng, khoảng cách hay hướng. Quả địa cầu là mô hình duy nhất giữ đúng tất cả cùng lúc. Một số điều chỉ thấy rõ trên quả cầu:
- Đường bay ngắn nhất từ Việt Nam sang Bắc Mỹ đi vòng gần Bắc Cực, không đi thẳng ngang Thái Bình Dương như trên bản đồ phẳng.
- Greenland thực ra nhỏ hơn châu Phi rất nhiều.
- Việt Nam, Philippines, Indonesia nằm quanh một vùng biển, gần nhau hơn ta thường hình dung.
- Ngày và đêm: chiếu đèn vào quả cầu, xoay chậm, sẽ thấy vì sao mùa hè ngày dài hơn.
Quả địa cầu trong lớp học Việt Nam
Quả địa cầu là đồ dùng dạy học quen thuộc trong giờ Địa lý. Để nó không chỉ là vật trang trí, giáo viên và phụ huynh có thể: dùng sợi chỉ đo khoảng cách giữa hai thành phố rồi so với tỉ lệ; dùng đèn pin minh hoạ mùa và ngày đêm; tìm điểm đối cực của Việt Nam (rơi vào vùng Peru và vùng biển Thái Bình Dương sát bờ tây Nam Mỹ); so diện tích các nước trên quả cầu với trên bản đồ treo tường.
Câu hỏi thường gặp
Quả địa cầu cổ nhất là quả nào?
Là quả cầu Erdapfel do Martin Behaim cùng các thợ ở Nuremberg làm khoảng năm 1490–1492, hiện lưu tại Bảo tàng Quốc gia Đức ở Nuremberg.
Vì sao quả địa cầu của Behaim không có châu Mỹ?
Vì nó được làm xong ngay trước khi tin về chuyến đi của Columbus năm 1492 đến được châu Âu. Giữa châu Âu và châu Á về phía tây trên quả cầu chỉ là đại dương với vài hòn đảo tưởng tượng.
Người thời Trung cổ có tin Trái Đất phẳng không?
Giới học giả châu Âu thời Trung cổ nhìn chung đã biết Trái Đất hình cầu, điều được người Hy Lạp lập luận từ thế kỷ 4 TCN. Quan niệm họ tin Trái Đất phẳng là một ngộ nhận phổ biến.
"Ở đây có rồng" có thật trên bản đồ cổ không?
Rất hiếm. Một trong số ít ví dụ thật là quả cầu Hunt–Lenox khoảng năm 1510 có dòng chữ Latin "HC SVNT DRACONES" ở gần vùng Đông Nam Á.
Vì sao nên dùng quả địa cầu thay vì bản đồ phẳng?
Vì quả địa cầu giữ đúng diện tích, hình dạng, khoảng cách và hướng cùng lúc, còn mọi bản đồ phẳng đều méo ở đâu đó. Trên quả cầu dễ thấy đường bay ngắn nhất và kích thước thật của các châu lục.