Tin GPS quá mức là khi người ta làm theo chỉ dẫn của máy mà bỏ qua những gì mắt thấy: lái xe vào đường đất cụt, xuống bến phà đã ngừng chạy, hay đi bộ theo một "đường" trên bản đồ thật ra là lối mòn bỏ hoang. Ở công viên quốc gia Thung lũng Chết (Mỹ), nhân viên kiểm lâm từng dùng cụm từ "death by GPS" để nói về những vụ du khách gặp nạn vì đi theo chỉ dẫn của máy vào những con đường hiểm trở. Máy định vị rất giỏi, nhưng nó không nhìn thấy đường.
Vì sao máy chỉ sai
- Dữ liệu cũ hoặc sai: đường đã đóng, cầu đã sập, lối mòn bị sạt lở, đường mới chưa có trên bản đồ.
- Đường có trên giấy nhưng không đi được: đường đất chỉ đi được mùa khô, đường dành cho xe chuyên dụng, đường nội bộ khu rừng.
- Thuật toán chọn "nhanh nhất": ứng dụng có thể chọn đường tắt qua đèo nhỏ, đường hẹp, không tính đến loại xe của bạn, thời tiết hay độ an toàn.
- Nhầm địa điểm: hai nơi trùng tên; gõ nhầm một chữ; ứng dụng chọn kết quả đầu tiên.
- Định vị lệch: chấm xanh sai vài chục mét, đủ để rẽ nhầm ngã ba trên núi.
Những kiểu tai nạn hay gặp
| Kiểu | Ví dụ điển hình |
|---|---|
| Lái xe theo đường tắt hiểm trở | Ứng dụng dẫn qua đường đất vùng hoang mạc, xe sa lầy, hết nước, xa nơi có người |
| Đi đến sai địa điểm cùng tên | Đặt đích là một thị trấn nhưng máy chọn thị trấn trùng tên ở vùng khác |
| Lái xuống nước | Đi theo chỉ dẫn xuống bến phà, đường ngập, đoạn đường bị nước cắt |
| Đi bộ theo lối mòn ảo | Bản đồ có nét đứt nhưng ngoài đời là rừng rậm không lối |
| Bỏ qua cảnh báo thực tế | Có biển cấm, rào chắn, người dân khuyên đừng đi, nhưng vẫn đi vì máy bảo đi |
Báo chí quốc tế từng đưa tin về những trường hợp lái xe hàng trăm, thậm chí hơn nghìn kilomet sai hướng vì nhập nhầm địa điểm mà không để ý biển báo dọc đường. Những câu chuyện này nghe buồn cười, nhưng ở hoang mạc, vùng núi hay khi trời rét, chúng có thể trở thành bi kịch.
Vì sao chúng ta dễ tin máy
Các nhà tâm lý học gọi đây là thiên lệch tự động hoá (automation bias): con người có xu hướng tin vào hệ thống tự động hơn vào phán đoán của chính mình, nhất là khi hệ thống đó thường đúng. Ứng dụng bản đồ đúng 99 lần trong thành phố, nên lần thứ 100 ở vùng núi, ta vẫn tin. Thêm nữa, khi đi theo giọng nói chỉ đường, ta ít chú ý đến xung quanh hơn. Một số nghiên cứu cho thấy người đi theo chỉ dẫn từng bước nhớ đường và hình dung khu vực kém hơn so với người tự đọc bản đồ.
Dấu hiệu nên dừng lại và nghĩ
- Đường nhỏ dần, xấu dần, không thấy xe nào khác.
- Mặt đường chuyển từ nhựa sang đất, đá, có rãnh nước.
- Có biển cấm, rào chắn, hoặc người dân ra hiệu.
- Máy bảo rẽ vào chỗ không có đường.
- Thời gian đi dự kiến thay đổi bất thường.
- Bạn cảm thấy "kỳ kỳ" — đừng bỏ qua cảm giác này.
Dùng GPS cho khôn ngoan
- Xem tổng thể tuyến trước khi đi: thu nhỏ bản đồ, xem máy chọn đường nào, có hợp lý không, qua đèo nào.
- Đối chiếu với biển báo: biển chỉ đường, cột cây số trên quốc lộ là thông tin đáng tin.
- Hỏi người địa phương, nhất là ở vùng núi, về đường có đi được không, mùa này có ngập không.
- Không đi đường lạ khi trời tối, mưa lớn chỉ vì máy bảo nhanh hơn.
- Có phương án dự phòng: bản đồ ngoại tuyến, bản in, la bàn, đủ nước và nhiên liệu.
- Quay lại nếu nghi ngờ: quay đầu về đường lớn luôn an toàn hơn đi tiếp vào đường xấu.
Ở Việt Nam
Ứng dụng bản đồ có thể dẫn xe ô tô vào ngõ hẹp không quay đầu được, đường làng chỉ hợp xe máy, hay đường đèo nhỏ ở vùng núi mà xe khách lớn không nên đi. Mùa mưa bão, đường ngầm tràn, đoạn sạt lở có thể chưa được cập nhật. Với xe máy, có những "đường tắt" trên bản đồ thật ra là đường mòn qua nương. Nguyên tắc chung: ưu tiên quốc lộ, tỉnh lộ khi đi xa; đọc biển báo; hỏi đường; và đừng ngại quay đầu.
Câu hỏi thường gặp
"Death by GPS" là gì?
Là cụm từ nhân viên kiểm lâm ở Thung lũng Chết (Mỹ) từng dùng để chỉ những vụ du khách gặp nạn vì đi theo chỉ dẫn của máy định vị vào đường hiểm trở. Nó nhắc rằng máy không nhìn thấy đường thực tế.
Vì sao ứng dụng bản đồ chỉ sai đường?
Do dữ liệu cũ hoặc sai, đường có trên bản đồ nhưng không đi được, thuật toán chỉ chọn đường nhanh nhất mà không xét độ an toàn, nhầm địa điểm trùng tên hoặc định vị lệch.
Thiên lệch tự động hoá là gì?
Là xu hướng con người tin vào hệ thống tự động hơn phán đoán của chính mình, nhất là khi hệ thống đó thường đúng. Đây là lý do nhiều người vẫn đi theo máy dù thấy dấu hiệu bất thường.
Khi nào nên ngừng đi theo chỉ dẫn của máy?
Khi đường nhỏ dần, xấu dần, không có xe khác, gặp biển cấm hoặc rào chắn, người dân khuyên đừng đi, hay máy bảo rẽ vào chỗ không có đường. Lúc đó hãy dừng lại, xem tổng thể bản đồ và cân nhắc quay về đường lớn.
Dùng GPS thế nào cho an toàn?
Xem tổng thể tuyến trước khi đi, đối chiếu với biển báo, hỏi người địa phương, tránh đường lạ khi trời tối hay mưa lớn, chuẩn bị phương án dự phòng và sẵn sàng quay đầu khi nghi ngờ.