Cá voi và voi là hai loài thú lớn nổi tiếng về khả năng nhớ đường đi xa. Cá voi lưng gù di cư hàng nghìn km giữa vùng kiếm ăn lạnh và vùng sinh sản ấm, có những đoạn đi thẳng đến đáng kinh ngạc qua đại dương mở. Voi châu Phi sống theo đàn do con cái lớn tuổi dẫn dắt, và trí nhớ của "voi đầu đàn" về nguồn nước, lối đi qua nhiều thập kỷ có thể quyết định sự sống còn của cả đàn trong mùa hạn. Cả hai cho thấy tìm đường không chỉ là giác quan mà còn là trí nhớ được truyền lại.
Cá voi lưng gù: những đường thẳng giữa đại dương
Cá voi lưng gù ở nhiều quần thể di chuyển theo mùa: mùa hè ở vùng biển lạnh giàu thức ăn gần cực, mùa đông về vùng biển nhiệt đới ấm để sinh con. Một số quần thể đi hàng nghìn km mỗi chiều, nằm trong số những cuộc di cư dài nhất của loài thú.
Năm 2011, nhóm nghiên cứu do Travis Horton dẫn đầu công bố dữ liệu từ thiết bị vệ tinh gắn trên cá voi lưng gù ở Nam bán cầu. Họ ghi nhận những đoạn di cư dài hàng trăm, hàng nghìn km mà cá voi giữ hướng gần như thẳng, chỉ lệch rất ít độ — bất chấp dòng hải lưu, bão, và việc biển khơi không có mốc nào. Độ thẳng ấy khó giải thích nếu chỉ dùng một giác quan; nhóm tác giả cho rằng cá voi có thể kết hợp nhiều nguồn: vị trí mặt trời, có thể cả sao, và từ trường.
Cá voi dùng những gì để tìm đường
| Nguồn thông tin | Bằng chứng |
|---|---|
| Mặt trời, có thể cả sao | Gợi ý từ độ thẳng của tuyến di cư; khó kiểm chứng trực tiếp |
| Từ trường | Một số nghiên cứu ghi nhận cá voi mắc cạn có liên hệ với dị thường từ hoặc bão từ mặt trời; còn tranh luận |
| Âm thanh | Cá voi giao tiếp bằng âm thanh truyền rất xa dưới nước; có thể nghe được địa hình đáy biển, bờ |
| Trí nhớ, học từ mẹ | Cá voi con đi cùng mẹ chuyến di cư đầu tiên; tuyến đi được giữ ổn định qua nhiều năm |
Phần lớn các cơ chế trên vẫn là giả thuyết đang được nghiên cứu. Nghiên cứu cá voi rất khó: chúng sống ở biển khơi, đi rất xa, và không thể đưa vào phòng thí nghiệm.
Voi: trí nhớ của bà
Đàn voi châu Phi thường do một con cái lớn tuổi dẫn dắt — voi đầu đàn (matriarch) — cùng các con gái, cháu gái và voi con. Voi có thể sống tới khoảng sáu, bảy mươi năm. Trong suốt đời, voi đầu đàn tích luỹ hiểu biết về lãnh thổ: chỗ nào có nước vào mùa khô, đường nào an toàn, nơi nào có thức ăn.
Một nghiên cứu nổi tiếng của Charles Foley và cộng sự ở Vườn quốc gia Tarangire (Tanzania), công bố năm 2008, theo dõi các đàn voi qua đợt hạn hán năm 1993. Những đàn có voi đầu đàn đủ già để đã từng trải qua một đợt hạn tương tự nhiều thập kỷ trước thường rời khu vực quen thuộc, đi tới những nguồn nước xa, và có tỉ lệ voi con chết thấp hơn những đàn có voi đầu đàn trẻ hơn. Các tác giả cho rằng trí nhớ về những đợt hạn trước đã giúp đàn tìm đường sống.
Một nghiên cứu khác ở Vườn quốc gia Amboseli (Kenya), của Karen McComb và cộng sự năm 2001, cho thấy đàn có voi đầu đàn lớn tuổi phân biệt tiếng gọi của voi quen và voi lạ tốt hơn — một dạng "trí nhớ xã hội" giúp đàn phản ứng đúng.
Đường voi đi
Ở nhiều vùng của châu Phi và châu Á, voi tạo ra những lối mòn được dùng qua nhiều thế hệ, nối nguồn nước, bãi ăn và vùng muối khoáng. Những "hành lang voi" này nhiều khi bị cắt ngang bởi đường sá, đồng ruộng, khu dân cư, dẫn đến xung đột giữa người và voi. Bảo tồn hành lang di chuyển là một phần quan trọng của bảo tồn voi.
Ở Việt Nam, voi châu Á hoang dã còn lại với số lượng nhỏ, chủ yếu ở một số khu vực như Đắk Lắk (Vườn quốc gia Yok Đôn), Đồng Nai và Nghệ An. Việc bảo vệ sinh cảnh và lối di chuyển của các đàn voi còn lại là mối quan tâm của các cơ quan bảo tồn.
Điều chung giữa cá voi, voi và con người
Cả ba đều là loài sống lâu, học hỏi lâu từ thế hệ trước. Cá voi con học tuyến di cư từ mẹ; voi con học nguồn nước từ bà; trẻ em học đường làng từ cha mẹ, ông bà. Khi những cá thể lớn tuổi biến mất — do săn bắt, do tách đàn — một phần "bản đồ" của cả nhóm cũng mất theo. Đó là lý do các nhà bảo tồn ngày càng quan tâm đến việc bảo vệ không chỉ số lượng mà cả những cá thể lớn tuổi mang theo tri thức của đàn.
Câu hỏi thường gặp
Cá voi tìm đường di cư bằng cách nào?
Chưa có câu trả lời chắc chắn. Các nhà khoa học cho rằng cá voi có thể kết hợp vị trí mặt trời, có thể cả sao, từ trường, âm thanh và trí nhớ học từ mẹ trong chuyến di cư đầu tiên.
Cá voi lưng gù có bơi theo đường thẳng không?
Dữ liệu vệ tinh công bố năm 2011 ghi nhận những đoạn di cư dài hàng trăm đến hàng nghìn km mà cá voi lưng gù giữ hướng gần như thẳng qua đại dương mở.
Voi có trí nhớ tốt về đường đi không?
Có. Voi đầu đàn lớn tuổi nhớ nguồn nước và lối đi qua nhiều thập kỷ. Nghiên cứu ở Tarangire cho thấy đàn có voi đầu đàn già vượt qua hạn hán năm 1993 tốt hơn.
Voi đầu đàn là con nào?
Thường là con cái lớn tuổi nhất trong đàn, dẫn dắt các con gái, cháu gái và voi con. Hiểu biết tích luỹ của nó về lãnh thổ giúp cả đàn tìm nước, thức ăn và tránh nguy hiểm.
Ở Việt Nam còn voi hoang dã ở đâu?
Voi châu Á hoang dã ở Việt Nam còn số lượng nhỏ, chủ yếu ở một số khu vực như Đắk Lắk với Vườn quốc gia Yok Đôn, Đồng Nai và Nghệ An.
