Có những câu chuyện có thật về chó, mèo tự tìm về nhà sau khi lạc xa, nhưng đó là ngoại lệ được kể lại, không phải quy luật. Khoa học mới bắt đầu nghiên cứu kỹ khả năng này: một nghiên cứu năm 2020 theo dõi chó săn bằng GPS ở Cộng hoà Séc cho thấy chúng về nhà bằng hai cách — lần ngược theo mùi, hoặc đi một lối mới — và có dấu hiệu dùng từ trường. Với chó mèo nhà bị lạc, phần lớn được tìm thấy ở gần nhà; chủ nên tìm quanh khu vực và dùng thẻ, chip nhận dạng thay vì chờ chúng tự về.
Những câu chuyện nổi tiếng
Câu chuyện được nhắc nhiều nhất là chú chó Bobbie ở Mỹ: bị lạc năm 1923 khi gia đình đi chơi ở bang Indiana, khoảng sáu tháng sau, đầu năm 1924, tự về đến nhà ở bang Oregon, cách hàng nghìn km theo lời kể của báo chí thời đó. Những câu chuyện như vậy có ở nhiều nước, kể cả Việt Nam, về chó mèo được mang đi cho rồi tự tìm về. Chúng cảm động, nhưng hầu hết không được kiểm chứng khoa học: không ai biết con vật đã đi đường nào, có được người khác giúp không, có đúng là con vật cũ không.
Nghiên cứu về chó: lần theo mùi hay "la bàn"
Năm 2020, nhóm nghiên cứu của Kateřina Benediktová và Hynek Burda công bố kết quả gắn GPS và camera cho hàng chục con chó săn ở Cộng hoà Séc, thả chúng trong rừng và ghi lại hơn sáu trăm lượt chó tự quay về chủ sau khi đuổi theo thú rừng, có khi đã đi xa nhiều km.
- Phần lớn các lượt, chó lần ngược theo vệt mùi của chính đường đi ra (nhóm tác giả gọi là "tracking").
- Một phần đáng kể, chó đi một lối mới, khá thẳng, về phía chủ ("scouting").
- Điều thú vị: trước khi đi lối mới, nhiều con chạy một đoạn ngắn dọc theo trục bắc – nam, như "lấy hướng". Những con làm động tác này về nhanh hơn. Nhóm tác giả cho rằng đây có thể là dấu hiệu chó dùng từ trường Trái Đất.
Kết quả mới chỉ là một nghiên cứu, cần được kiểm chứng thêm, nhưng nó gợi ý chó có nhiều "công cụ" hơn ta nghĩ.
Mèo thì sao
Về mèo, bằng chứng khoa học còn ít hơn. Một số thí nghiệm từ giữa thế kỷ 20 thả mèo ở các khoảng cách khác nhau và quan sát hướng chúng đi, cho kết quả gợi ý mèo có khả năng định hướng về nhà ở cự ly ngắn, nhưng chưa thống nhất. Mèo nhà có lãnh thổ quen thuộc và thường rất gắn bó với nó; khi bị đưa tới chỗ lạ, nhiều con trốn và nằm im ở gần chỗ đó thay vì đi xa.
Thực tế khi thú cưng đi lạc
| Điều thường xảy ra | Ý nghĩa với chủ |
|---|---|
| Mèo lạc thường trốn rất gần nhà: gầm xe, gầm cầu thang, bụi rậm, nhà hàng xóm | Tìm kỹ trong bán kính gần trước, gọi nhẹ nhàng, nhất là lúc yên tĩnh buổi tối, sáng sớm |
| Chó lạc có thể đi xa hơn, nhất là khi hoảng (pháo nổ, sấm sét) | Báo khu phố, đăng thông tin, kiểm tra nơi tiếp nhận động vật |
| Người tìm thấy cần biết con vật của ai | Vòng cổ có số điện thoại, thẻ tên, chip nhận dạng |
| Thú cưng sợ hãi có thể không ra khi được gọi | Để đồ có mùi chủ, thức ăn quen ở cửa nhà |
Chuẩn bị trước để thú cưng không mất hẳn
- Vòng cổ có số điện thoại của chủ, dễ đọc.
- Chip nhận dạng cấy dưới da (tuỳ dịch vụ thú y nơi bạn sống), đăng ký thông tin chủ đầy đủ.
- Ảnh rõ của con vật, cả đặc điểm riêng.
- Cửa, cổng, ban công an toàn, nhất là dịp Tết, lễ có pháo hoa, mùa dông.
- Thiết bị định vị gắn vòng cổ: có ích ở một số trường hợp, nhưng cần pin và sóng.
Vì sao những câu chuyện tự về nhà vẫn đáng nghe
Dù không phải quy luật, những câu chuyện chó mèo tìm về nhà nhắc chúng ta rằng động vật có những giác quan mà ta chỉ mới bắt đầu hiểu: khứu giác của chó nhạy hơn người hàng nghìn lần, có thể có cả cảm nhận từ trường, trí nhớ không gian về lãnh thổ quen. Và chúng nhắc rằng "nhà" là nơi đủ quan trọng để một con vật cố gắng trở về.
Câu hỏi thường gặp
Chó có tự tìm đường về nhà được không?
Có những trường hợp có thật, và nghiên cứu năm 2020 trên chó săn ở Cộng hoà Séc cho thấy chó về chủ bằng cách lần ngược theo mùi hoặc đi lối mới, có dấu hiệu dùng từ trường. Nhưng chó nhà bị lạc không phải con nào cũng tự về được.
Mèo đi lạc có tự về nhà không?
Bằng chứng khoa học còn ít. Thực tế mèo lạc thường trốn rất gần nhà, nên chủ nên tìm kỹ quanh khu vực, gọi nhẹ nhàng lúc yên tĩnh và hỏi hàng xóm.
Chó có dùng từ trường để tìm đường không?
Nghiên cứu năm 2020 ghi nhận nhiều con chó chạy một đoạn ngắn dọc trục bắc – nam trước khi đi lối mới về chủ và về nhanh hơn. Nhóm tác giả cho rằng đây có thể là dấu hiệu dùng từ trường, nhưng cần kiểm chứng thêm.
Thú cưng đi lạc phải làm gì?
Tìm kỹ trong bán kính gần trước, báo hàng xóm và khu phố, đăng thông tin kèm ảnh, kiểm tra nơi tiếp nhận động vật và để đồ có mùi chủ cùng thức ăn quen ở cửa nhà.
Làm sao để thú cưng lạc dễ được tìm thấy?
Cho đeo vòng cổ có số điện thoại, cấy chip nhận dạng nếu có dịch vụ, giữ ảnh rõ của con vật và đảm bảo cửa, cổng an toàn nhất là dịp có pháo hoa hoặc dông bão.
