Con người có giác quan phương hướng không: bản đồ trong não và mù đường

Con người không có một "giác quan phương hướng" bẩm sinh như la bàn, nhưng có một hệ thống định vị trong não rất tinh vi — với tế bào vị trí, tế bào lưới, tế bào hướng đầu — giúp ta xây "bản đồ trong đầu" từ những gì nhìn, nghe, đi qua. Khả năng tìm đường khác nhau nhiều giữa người với người, và phần lớn là kỹ năng học được: người lớn lên ở nông thôn, người hay tự đi lại, người làm nghề lái xe thường tìm đường giỏi hơn. "Mù đường" không phải số phận.

Bản đồ trong não: giải Nobel năm 2014

Năm 1971, nhà khoa học John O'Keefe phát hiện trong vùng hồi hải mã (hippocampus) của chuột có những tế bào thần kinh chỉ "bật" khi con chuột ở một vị trí cụ thể trong phòng — ông gọi là tế bào vị trí. Năm 2005, vợ chồng May-Britt và Edvard Moser phát hiện ở vùng vỏ não lân cận (vỏ não khứu trong) những tế bào lưới, bật theo một mạng lưới hình lục giác đều khi con vật di chuyển, như một hệ toạ độ trong não. Ba người cùng nhận giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học năm 2014 cho phát hiện "hệ thống định vị trong não".

Cùng với tế bào hướng đầu (bật khi đầu quay về một hướng nhất định) và các tế bào ranh giới, các tế bào này tạo nên một hệ thống cho phép động vật có vú, kể cả con người, biết mình đang ở đâu và đi đâu. Ở người, các nghiên cứu ghi hình não cho thấy hoạt động tương tự ở các vùng não tương ứng.

Tài xế taxi London và hồi hải mã

Để lái taxi đen ở London, tài xế phải thuộc "The Knowledge": khoảng 25.000 con phố và hàng nghìn địa điểm quanh trung tâm, học trong nhiều năm. Năm 2000, nhóm của Eleanor Maguire ở University College London công bố nghiên cứu cho thấy phần sau của hồi hải mã ở các tài xế taxi lớn hơn so với nhóm đối chứng, và có liên hệ với số năm hành nghề. Nghiên cứu sau đó theo dõi người học nghề cho thấy những ai vượt qua kỳ thi có sự thay đổi này sau quá trình học. Đây là một bằng chứng nổi tiếng rằng não người thay đổi theo việc rèn luyện tìm đường.

Nơi bạn lớn lên ảnh hưởng thế nào

Một dự án nghiên cứu lớn dùng một ứng dụng điện thoại tên Sea Hero Quest, nơi người dùng điều khiển con thuyền tìm đường qua các màn chơi, thu dữ liệu từ hàng triệu người ở nhiều quốc gia. Kết quả do nhóm của Antoine Coutrot và Hugo Spiers công bố, trong đó có bài trên tạp chí Nature năm 2022, cho thấy:

• Khả năng tìm đường giảm dần theo tuổi từ tuổi trưởng thành trẻ.
• Người lớn lên ở nông thôn, ở vùng ngoại ô, trung bình tìm đường tốt hơn người lớn lên ở các thành phố có mạng đường ô bàn cờ đều đặn.
• Có sự khác biệt giữa các nước, liên quan đến điều kiện kinh tế – xã hội và môi trường sống.

Thông điệp chính: môi trường và trải nghiệm thời nhỏ có ảnh hưởng đến khả năng tìm đường về sau.

Ngôn ngữ và phương hướng

Người nói tiếng Guugu Yimithirr, một ngôn ngữ thổ dân ở bang Queensland (Úc), được các nhà ngôn ngữ học như Stephen Levinson mô tả là gần như không dùng "trái", "phải", "trước", "sau" để chỉ vị trí, mà dùng hướng tuyệt đối: "con kiến ở phía bắc chân bạn". Người nói ngôn ngữ này luôn biết các hướng chính xác đến mức đáng kinh ngạc, kể cả trong nhà. Đây không phải giác quan bẩm sinh mà là kỹ năng được rèn luyện liên tục từ bé vì ngôn ngữ đòi hỏi.

Ở Việt Nam, người miền Bắc nói "đi lên", "đi xuống" theo hướng bắc – nam hoặc theo dòng sông; người miền Tây Nam Bộ có cách chỉ đường theo kênh rạch, "xuôi", "ngược", "qua sông". Mỗi cách nói phản ánh một cách nhìn không gian gắn với môi trường sống.

"Mù đường" có thể cải thiện

Nhiều người tự nhận mình "mù đường". Thang đo cảm nhận phương hướng do nhà tâm lý học Mary Hegarty và cộng sự xây dựng năm 2002 cho thấy cảm nhận tự đánh giá của mọi người về khả năng tìm đường khá khớp với khả năng thật. Nhưng điều đó không có nghĩa là không thay đổi được. Những cách đã được ghi nhận giúp ích:

1. Chú ý mốc có chủ đích ở mỗi ngã rẽ, nhìn lại phía sau.
2. Tự đi thay vì được chở, tự dẫn đường thay vì nghe chỉ dẫn từng bước.
3. Nhìn bản đồ tổng thể trước và sau chuyến đi, không chỉ nhìn chấm xanh.
4. Gắn với hướng tuyệt đối: để ý mặt trời, biết nhà mình quay hướng nào.
5. Tập thường xuyên: đi bộ khám phá khu phố, thử định hướng thể thao.

Lệ thuộc định vị có làm kém đi không

Một số nghiên cứu cho thấy người dùng chỉ dẫn từng bước của GPS nhớ đường và hình dung khu vực kém hơn so với người tự đọc bản đồ. Nghiên cứu ghi hình não của nhóm Hugo Spiers năm 2017 cũng ghi nhận vùng hồi hải mã hoạt động ít hơn khi người tham gia đi theo chỉ dẫn so với khi tự lập kế hoạch đường đi. Điều này không có nghĩa GPS "làm hỏng não", mà là: kỹ năng không được dùng thì không được rèn. Thỉnh thoảng hãy tắt chỉ dẫn và tự tìm đường.