Phần lớn trẻ bắt đầu phân biệt trái – phải trên chính cơ thể mình vào khoảng 5–6 tuổi, và chắc chắn hơn vào khoảng 7–8 tuổi; hiểu trái – phải của người đối diện và bốn hướng đông tây nam bắc thường đến muộn hơn. Cách dạy tốt nhất là gắn vào cơ thể và vào những thứ cố định quanh nhà: tay cầm thìa, phía mặt trời mọc, hướng cửa sổ. Lẫn lộn trái phải ở tuổi này là bình thường, kể cả người lớn đôi khi vẫn lẫn.
Vì sao trái phải khó với trẻ
Trên, dưới, trước, sau đều có "mốc" rõ ràng: trời ở trên, đất ở dưới, mặt ở trước. Trái và phải thì cơ thể gần như đối xứng, không có gì nổi bật để bám vào. Thêm nữa, trái phải đổi theo hướng mình quay mặt: cái cây bên phải lúc đi học sẽ thành bên trái lúc đi về. Đó là lý do trẻ cần nhiều thời gian hơn với cặp từ này.
Các nghiên cứu tâm lý học phát triển cho thấy có những người lớn vẫn mất một chút thời gian khi phải phản ứng nhanh "trái hay phải". Vì thế bé nhầm không có nghĩa là bé chậm. Đừng chấm điểm, đừng so sánh — chỉ cần tạo nhiều cơ hội để bé dùng hai từ này trong đời thường.
Bước 1: gắn vào cơ thể
- Tay cầm thìa, cầm bút: với bé thuận tay phải, "tay cầm thìa là tay phải". Với bé thuận tay trái, đổi lại cho đúng — đừng ép bé đổi tay.
- Dấu hiệu riêng: một chiếc vòng tay, một nốt ruồi, chiếc đồng hồ đeo bên tay trái.
- Chữ L: với bé đã biết chữ cái, giơ hai bàn tay ra trước mặt, lòng bàn tay hướng ra xa, ngón trỏ dựng thẳng, ngón cái duỗi ngang: tay nào ngón trỏ và ngón cái tạo thành chữ L đúng chiều (không bị ngược như soi gương) là tay trái (Left, trong tiếng Anh). Mẹo này hữu ích nếu bé đang học tiếng Anh.
- Bài hát có động tác: "giơ tay phải lên, giơ tay trái lên" mỗi sáng.
Bước 2: dùng trong đời thường
Nói "trái", "phải" thay cho "bên này", "bên kia" ở mọi nơi:
- "Con đưa mẹ cái cốc bên tay phải con."
- "Đi tới góc kia mình rẽ trái nhé."
- "Giày này là chiếc chân trái hay chân phải?" (đi giày là bài tập trái phải mỗi ngày).
- Khi lái xe hay đi xe máy: "Bật xi nhan trái là mình sắp rẽ trái."
Bước 3: trái phải của người khác
Đứng đối diện nhau, tay phải của mẹ nằm bên trái của bé. Điều này làm nhiều trẻ (và người lớn) bối rối. Cách tập:
- Đứng cạnh nhau, cùng quay mặt về một hướng: "Mình cùng giơ tay phải". Dễ.
- Quay mặt vào nhau: "Bây giờ con chỉ vào tay phải của mẹ". Cho bé tự nghĩ.
- Mẹo: "Muốn biết tay phải của người kia, con thử quay lưng lại đứng như người ấy".
Kỹ năng này quan trọng khi bé đọc bản đồ: "rẽ phải" trên bản đồ phụ thuộc vào hướng mình đang đi.
Bước 4: bốn hướng đông tây nam bắc
Đông tây nam bắc không đổi khi mình quay người. Đây là điểm khác lớn với trái phải, và là khái niệm trừu tượng hơn. Thường trẻ 7–8 tuổi trở lên sẵn sàng hơn.
Bắt đầu từ mặt trời
Buổi sáng, đưa bé ra ban công hay sân: "Mặt trời mọc ở đây, đây là hướng đông". Dán một mẩu giấy ghi chữ "Đông" lên cửa sổ hoặc tường phía đó. Buổi chiều, chỉ hướng mặt trời lặn: "Đây là tây".
Dán nhãn bốn bức tường
Dùng la bàn (hoặc la bàn điện thoại) xác định bốn hướng trong phòng của bé, dán nhãn Đông, Tây, Nam, Bắc lên tường. Hỏi bé: "Giường con quay đầu về hướng nào?", "Cửa sổ nhìn ra hướng nào?"
Câu dễ nhớ
Mẹo cổ điển: dang hai tay, quay mặt về phía mặt trời mọc — trước mặt là đông, sau lưng là tây, tay trái là bắc, tay phải là nam. Ở Việt Nam, mặt trời mọc lệch về đông bắc vào mùa hè và đông nam vào mùa đông, nhưng với bé, "mặt trời mọc ở phía đông" là đủ để bắt đầu.
Hoạt động gợi ý theo tuổi
| Tuổi (gợi ý) | Hoạt động |
|---|---|
| 4–5 | Bài hát có động tác giơ tay, đi giày đúng chân, "đưa mẹ cái bên phải" |
| 5–6 | Đi bộ quanh nhà theo chỉ dẫn "ba bước thẳng, rẽ trái, hai bước" |
| 6–7 | Tìm đồ giấu theo chỉ dẫn trái phải; nhìn mặt trời mọc lặn |
| 7–8 | Dán nhãn bốn hướng trong phòng; dùng la bàn đơn giản |
| 8 trở lên | Tự chỉ đường từ nhà đến trường bằng trái phải; đọc hướng trên bản đồ |
Bảng chỉ để tham khảo. Mỗi bé phát triển theo nhịp riêng.
Đừng biến thành bài kiểm tra
Bé nhầm trái phải mười lần một ngày cũng không sao. Sửa nhẹ nhàng ("À, tay kia là tay phải đấy"), không đếm số lần sai, không chấm điểm, không dùng nó để đánh giá bé thông minh hay không. Trẻ học hướng tốt nhất khi được đi lại, khám phá cùng bố mẹ, không phải khi bị hỏi dồn. Nếu đến tuổi đi học mà bé vẫn gặp khó khăn rõ rệt với nhiều kỹ năng không gian khác, có thể trao đổi với giáo viên hoặc chuyên gia để được tư vấn.
Câu hỏi thường gặp
Mấy tuổi trẻ phân biệt được trái phải?
Nhiều trẻ bắt đầu phân biệt trái phải trên cơ thể mình vào khoảng 5–6 tuổi và chắc chắn hơn vào khoảng 7–8 tuổi. Hiểu trái phải của người đối diện thường đến muộn hơn một chút.
Dạy trẻ trái phải thế nào cho dễ nhớ?
Gắn vào cơ thể như tay cầm thìa, một chiếc vòng tay, dùng bài hát có động tác và nói "trái", "phải" trong mọi việc hằng ngày như đi giày, rẽ đường.
Khi nào nên dạy trẻ đông tây nam bắc?
Thường khoảng 7–8 tuổi trẻ sẵn sàng hơn với khái niệm này. Bắt đầu từ hướng mặt trời mọc lặn và dán nhãn bốn hướng lên tường phòng của bé.
Trẻ hay nhầm trái phải có đáng lo không?
Thường là bình thường, kể cả người lớn đôi khi cũng lẫn. Nếu bé gặp khó khăn rõ rệt với nhiều kỹ năng không gian khi đã đi học, có thể trao đổi với giáo viên hoặc chuyên gia.
Mẹo nhớ bốn hướng cho trẻ là gì?
Quay mặt về phía mặt trời mọc, dang hai tay: trước mặt là đông, sau lưng là tây, tay trái là bắc, tay phải là nam.