Đo khoảng cách trên bản đồ là lấy độ dài trên giấy nhân với mẫu số tỉ lệ, rồi cộng thêm phần đường vòng. Tính thời gian đi bộ thì phổ biến nhất là quy tắc Naismith: khoảng 5 km mỗi giờ đường bằng, thêm 1 giờ cho mỗi 600 m leo cao. Nhưng con số chỉ đúng khi được chỉnh theo người đi, đường đi và thời tiết — đó mới là phần quyết định.
Đo đường thẳng và đường cong
Đường chim bay thì dễ: đặt thước, đọc số centimet, nhân tỉ lệ. Trên bản đồ 1:25.000, 6 cm là 1,5 km. Nhưng người đi bộ hiếm khi đi đường chim bay. Lối mòn uốn quanh sườn núi có thể dài gấp rưỡi, gấp đôi đường thẳng.
Ba cách đo đường cong:
- Sợi chỉ: đặt chỉ men theo đường, đánh dấu điểm cuối, kéo thẳng đặt lên thước tỉ lệ.
- Mép giấy: đặt mép một tờ giấy dọc theo đoạn thẳng đầu tiên, đánh dấu chỗ đường rẽ, xoay giấy theo đoạn tiếp, cứ thế. Cuối cùng đo tổng độ dài trên mép giấy.
- Bánh xe đo (curvimeter): dụng cụ có bánh xe nhỏ, lăn theo đường là ra số. Ít người còn dùng nhưng vẫn rất tiện.
Ứng dụng bản đồ trên điện thoại tính độ dài tự động khi bạn vẽ tuyến. Tuy vậy, nó chỉ đúng bằng dữ liệu đường mòn mà nó có.
Quy tắc Naismith và các bản sửa
Năm 1892, nhà leo núi người Scotland William W. Naismith đưa ra một quy tắc đơn giản để ước thời gian leo núi: khoảng 3 dặm mỗi giờ (xấp xỉ 5 km/giờ) trên đường bằng, cộng thêm 1 giờ cho mỗi 2.000 foot (khoảng 600 m) leo cao. Hơn một thế kỷ sau, quy tắc này vẫn là điểm xuất phát của hầu hết các hướng dẫn đi bộ.
Ví dụ: tuyến dài 10 km, tổng độ cao phải leo 900 m. Theo Naismith: 10 km ÷ 5 = 2 giờ, cộng 900 ÷ 600 = 1,5 giờ. Tổng 3,5 giờ đi, chưa tính nghỉ.
Naismith nói về leo lên, không nói về xuống dốc. Những bản sửa sau này bổ sung:
- Xuống dốc thoải thường nhanh hơn đi bằng một chút; xuống dốc gắt lại chậm đi vì phải giữ chân, nhất là khi đường trơn.
- Hiệu chỉnh của Tranter tính thêm thể lực và địa hình: người kém thể lực hoặc đường xấu được nhân thêm thời gian theo bảng.
- Nhiều câu lạc bộ đi bộ dùng con số "4 km mỗi giờ" thay vì 5 cho nhóm đông, có người chậm.
Chỉnh con số cho đúng với Việt Nam
Naismith viết cho đồi cỏ Scotland, đường mòn rõ, khí hậu mát. Đi ở vùng núi Việt Nam, nhiều yếu tố làm chậm hơn hẳn:
| Yếu tố | Ảnh hưởng | Gợi ý |
|---|---|---|
| Đường mòn qua rừng rậm, phải vạch lá | Có thể chỉ còn 1–2 km/giờ | Đừng dùng 5 km/giờ cho đoạn này |
| Đường đất đỏ sau mưa, đá vôi trơn | Xuống dốc chậm hẳn | Cộng thêm thời gian cho đoạn xuống |
| Nắng nóng, độ ẩm cao | Phải nghỉ nhiều, uống nhiều nước | Đi sớm, tránh giữa trưa |
| Lội suối | Mỗi lần qua suối mất vài phút đến vài chục phút | Đếm số lần qua suối trên bản đồ |
| Trẻ em, người lớn tuổi | Tốc độ và sức bền thấp hơn | Tính theo người chậm nhất nhóm |
Biết tốc độ thật của chính mình
Con số đáng tin nhất là con số bạn tự đo. Lần sau đi một cung đường biết trước độ dài, ghi lại giờ xuất phát, giờ đến từng mốc, giờ nghỉ. Sau ba, bốn chuyến, bạn biết tốc độ thật của mình trên đường bằng, khi leo, khi xuống và khi đi cùng nhóm.
Đếm bước đôi
Ở những đoạn không có mốc, đếm bước là cách đo khoảng cách cổ điển. Mỗi "bước đôi" là hai bước, đếm mỗi lần chân trái (hoặc phải) chạm đất. Người trưởng thành thường đi khoảng 60–70 bước đôi cho 100 m đường bằng, nhưng phải tự đo: đi đúng 100 m đã biết ba lần, lấy trung bình. Lên dốc, đường xấu thì số bước tăng. Để khỏi quên đếm, nhiều người buộc một dây có hạt và đẩy một hạt sau mỗi 100 m. Danh mục La bàn có bài về đi thẳng theo góc phương vị, nơi đếm bước đôi được dùng nhiều nhất.
Thời gian quay về: phần hay bị quên
Sai lầm nguy hiểm nhất không phải tính sai giờ đi, mà là quên tính giờ về. Một quy tắc đơn giản được nhiều người đi núi áp dụng: đặt giờ quay đầu trước khi xuất phát. Đến giờ đó mà chưa tới đích thì quay lại, dù chỉ còn một đoạn ngắn. Ở Việt Nam, trời vùng núi tối nhanh sau khoảng 17 giờ 30 – 18 giờ vào mùa đông, trong rừng còn tối sớm hơn. Hãy đảm bảo mình ra khỏi rừng trước khi mặt trời lặn ít nhất một giờ.
Bài toán mẫu
Một nhóm bốn người, có một bạn 12 tuổi, định đi tuyến 8 km, leo tổng 500 m, có ba lần qua suối. Xuất phát 7 giờ sáng tháng 12.
- Naismith cơ bản: 8 ÷ 5 = 1,6 giờ, cộng 500 ÷ 600 ≈ 0,8 giờ. Tổng 2,4 giờ.
- Nhóm có trẻ em, đường rừng: tính 3 km/giờ thay vì 5. Phần đường bằng thành 2,7 giờ. Tổng khoảng 3,5 giờ.
- Ba lần qua suối, mỗi lần 10 phút: thêm 0,5 giờ.
- Nghỉ 10 phút mỗi giờ, ăn trưa 30 phút: thêm gần 1 giờ.
- Dự kiến tới đích khoảng 12 giờ trưa. Quay về theo đường cũ, xuống dốc nhiều hơn: tới chân núi khoảng 16 giờ 30. Sát giờ tối mùa đông, nên đặt giờ quay đầu lúc 11 giờ 30 nếu chưa tới nơi.
Câu hỏi thường gặp
Đo khoảng cách trên bản đồ thế nào?
Đo độ dài trên giấy bằng thước, sợi chỉ hoặc mép giấy, rồi nhân với mẫu số tỉ lệ hoặc đặt lên thước tỉ lệ. Đường vòng vèo nên đo từng đoạn và cộng thêm phần dự phòng.
Quy tắc Naismith là gì?
Là cách ước thời gian đi bộ do William Naismith đưa ra năm 1892: khoảng 5 km mỗi giờ trên đường bằng, cộng 1 giờ cho mỗi 600 m leo cao. Con số dành cho người khoẻ, đường tốt, cần chỉnh theo thực tế.
Một người đi bộ bao nhiêu km mỗi giờ?
Trên đường bằng phẳng, người trưởng thành thường đi khoảng 4–5 km mỗi giờ. Đường rừng rậm, dốc trơn hay mang nặng có thể chỉ còn 1–3 km mỗi giờ.
Bước đôi là gì?
Là hai bước chân, đếm mỗi khi một chân nhất định chạm đất. Mỗi người tự đo xem mình đi bao nhiêu bước đôi cho 100 m để dùng khi cần ước khoảng cách mà không có mốc.
Giờ quay đầu là gì?
Là mốc giờ đặt trước khi đi: đến giờ đó mà chưa tới đích thì quay về, dù còn gần. Thói quen này giúp tránh bị trời tối khi còn ở trong rừng hoặc trên núi.