La bàn chỉ sai vì bốn nhóm nguyên nhân: vật có từ tính hoặc sắt thép ở gần, dị thường từ của đất đá tại chỗ, la bàn hỏng (kim nhiễm từ ngược, bọt khí, kim kẹt do nghiêng) và lỗi người dùng. Điều đáng sợ là la bàn sai không báo lỗi — kim vẫn đứng yên rất "tự tin". Vì vậy cần biết cách tự kiểm tra la bàn trước khi tin nó.
Nhóm 1: thứ bạn mang theo người
Từ trường Trái Đất ở bề mặt rất yếu, chỉ vài chục micro-tesla. Một nam châm nhỏ đặt sát có thể mạnh hơn hàng trăm lần. Những thứ thường gặp:
- Điện thoại và vỏ điện thoại có nam châm gắn ví, gắn giá đỡ ô tô.
- Loa bluetooth, tai nghe (mỗi bên tai nghe có nam châm).
- Khoá nam châm trên túi, ba lô, ví.
- Dao, đèn pin vỏ thép, khoá thắt lưng, đồng hồ có vỏ thép, kính có gọng kim loại (ít).
- Gậy leo núi bằng nhôm thì gần như không ảnh hưởng, nhưng mũi gậy thép thì có thể.
Cách thử nhanh: cầm la bàn đứng yên, đưa từng món lại gần rồi xa ra, xem kim có lệch không. Bạn sẽ biết món nào cần để cách xa bao nhiêu.
Nhóm 2: môi trường xung quanh
| Nguồn | Khoảng cách nên giữ (tham khảo) | Ghi chú |
|---|---|---|
| Ô tô, xe máy | Vài mét | Đừng đặt la bàn lên nắp capô để đo |
| Lan can, cầu sắt, đường ray | Vài mét | Bước sang bên đường rồi đo |
| Đường điện cao thế | Càng xa càng tốt | Đứng ngay dưới dây có thể lệch |
| Nhà bê tông cốt thép | Ra ngoài trời | Đo trong nhà thường sai |
| Hàng rào dây thép gai | Một hai mét | Ít nhưng có |
Một trường hợp đặc biệt là dị thường từ tự nhiên. Ở một số vùng có quặng sắt, đá bazan hoặc đá núi lửa giàu khoáng chất từ tính, kim la bàn có thể lệch vài độ, thậm chí nhiều hơn, chỉ trong phạm vi vài trăm mét. Ví dụ nổi tiếng thế giới là vùng dị thường từ Kursk ở Nga, nơi có trữ lượng quặng sắt rất lớn. Một số bản đồ địa hình có ghi chú "vùng nhiễu từ" để cảnh báo. Gặp dấu hiệu la bàn "lạ" ở vùng núi đá đen, hãy đối chiếu bằng mặt trời và địa hình.
Nhóm 3: la bàn có vấn đề
Kim bị nhiễm từ ngược
Để la bàn sát nam châm mạnh (loa, vỏ điện thoại, cửa tủ lạnh có nam châm) một thời gian có thể làm kim mất từ hoặc nhiễm từ ngược: đầu đỏ chỉ nam. Đây là lỗi nguy hiểm nhất vì bạn sẽ đi ngược 180 độ một cách rất tự tin. Kiểm tra: buổi sáng, đầu đỏ phải chỉ về phía ngược với mặt trời (mặt trời ở đông, bắc nằm bên trái khi quay mặt về mặt trời).
Bọt khí
Bọt nhỏ bằng hạt đậu xanh thường xuất hiện khi trời lạnh hoặc khi lên cao (áp suất giảm), có thể tự tan khi ấm lại. Bọt to làm kim chạm vào và quay không đều. Nếu bọt không tan, nên thay la bàn.
Kim kẹt do nghiêng
Cầm la bàn nghiêng quá, kim cọ vào đáy hoặc nắp. Kim cân bằng cho vùng khác (độ nghiêng từ khác) dễ bị lỗi này. Luôn giữ la bàn nằm ngang, dùng ngón cái chạm nhẹ cạnh la bàn xem kim có quay tự do không.
Trục mòn
La bàn cũ hoặc rơi nhiều lần có thể bị mòn trục, kim quay ì, dừng ở các vị trí khác nhau mỗi lần đo. Đo một hướng năm lần, nếu số lệch nhau quá vài độ thì có vấn đề.
Nhóm 4: lỗi người dùng
- Thị sai: nhìn vạch chia từ góc chéo thay vì nhìn thẳng từ trên xuống, đọc lệch một hai độ.
- Đỏ – trắng nhầm: để đầu trắng vào chuồng.
- Vòng bị xoay khi cất vào túi, rút ra dùng tiếp không kiểm tra.
- Đo khi đang đi: kim chưa dừng hẳn đã đọc.
Cách tự kiểm tra la bàn trong năm phút
- So với một hướng đã biết: một con đường thẳng mà bản đồ cho biết góc, hoặc hướng mặt trời mọc vào ngày gần xuân phân, thu phân (gần chính đông).
- So hai la bàn: đặt hai chiếc cách nhau một mét ở chỗ trống, chúng phải chỉ cùng hướng trong vòng một hai độ.
- Thử độ lặp lại: đo cùng một mốc năm lần, kết quả lệch nhau không quá vài độ.
- Thử phản hồi: đưa một vật thép nhỏ lại gần cho kim lệch rồi rút ra, kim phải trở về đúng chỗ cũ và dừng nhanh.
Khi la bàn và cảm giác "cãi nhau"
Ai đi núi đủ lâu cũng gặp lúc la bàn nói một đằng, trực giác nói một nẻo. Kinh nghiệm chung của giới định hướng: trong phần lớn các trường hợp, la bàn đúng và trực giác sai. Nhưng "phần lớn" không phải "luôn luôn". Cách giải quyết không phải là chọn một bên mà là tìm bằng chứng thứ ba: mặt trời, hướng chảy của suối, hình dạng địa hình. Nếu ba thứ đó cùng đồng ý với la bàn, hãy tin la bàn dù cảm giác vẫn khó chịu.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao la bàn chỉ sai?
Thường do vật có từ tính ở gần như điện thoại, loa, ô tô, lan can sắt; do dị thường từ của đất đá tại chỗ; do la bàn hỏng như kim nhiễm từ ngược, bọt khí; hoặc do người dùng đọc nhầm, để nhầm đầu kim.
La bàn bị nhiễm từ ngược là sao?
Là kim bị nam châm mạnh làm đổi cực, đầu đỏ chỉ về nam thay vì bắc. Kiểm tra bằng mặt trời: buổi sáng mặt trời ở đông, đầu đỏ phải chỉ về phía bên trái khi bạn quay mặt về mặt trời.
Bọt khí trong la bàn có sao không?
Bọt nhỏ do lạnh hoặc lên cao thường tự tan khi ấm lại và không ảnh hưởng nhiều. Bọt to làm kim quay không đều thì nên thay la bàn.
Có nên đo la bàn trong nhà không?
Không nên, vì nhà bê tông cốt thép, dây điện và đồ điện tử làm nhiễu kim. Hãy ra ngoài trời, cách xa xe cộ và kim loại vài mét.
La bàn và cảm giác ngược nhau thì tin cái nào?
Thường la bàn đúng, nhưng hãy kiểm thêm bằng mặt trời, hướng chảy của suối và địa hình. Nếu các bằng chứng đó cùng khớp với la bàn thì tin la bàn.