Bản đồ định hướng thể thao khác bản đồ địa hình thông thường ở ba điểm: tỉ lệ rất lớn (thường 1:15.000 hoặc 1:10.000 cho rừng, 1:4.000 cho sprint đô thị), màu sắc nói về tốc độ chạy (trắng là rừng chạy được, xanh lá đậm dần là khó xuyên dần) và chi tiết rất nhỏ như từng tảng đá, cái hố, gò đất. Mọi bản đồ theo chuẩn của Liên đoàn Định hướng Quốc tế (ISOM, ISSprOM) đều dùng cùng một bộ ký hiệu, nên đọc được một tấm là đọc được khắp thế giới.
Bảng màu theo chuẩn quốc tế
| Màu | Ý nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| Trắng | Rừng chạy được bình thường | Rừng thưa, ít cây bụi |
| Vàng | Đất trống | Đồng cỏ, bãi trống; vàng nhạt là đất trống có cây rải rác |
| Xanh lá nhạt | Rừng chạy chậm | Cây bụi khá dày |
| Xanh lá vừa | Rừng khó đi | Phải đi bộ, vạch lá |
| Xanh lá đậm | Rừng gần như không xuyên qua được | Bụi gai, tre nứa dày |
| Xanh dương | Nước | Hồ, suối, đầm lầy (đầm lầy là các gạch ngang) |
| Nâu | Địa hình | Đường đồng mức, gò, hố, vách đất |
| Đen | Đá và công trình | Vách đá, tảng đá, đường mòn, hàng rào, nhà |
| Xanh ô liu | Khu vực cấm vào | Vườn tư, đất canh tác |
| Tím (hoặc đỏ tía) | Tuyến thi đấu | Tam giác xuất phát, vòng tròn trạm, vòng kép đích, vùng cấm tạm thời |
Lỗi phổ biến của người quen bản đồ địa hình: thấy màu trắng tưởng là đất trống, thấy xanh lá tưởng là rừng bình thường. Trên bản đồ định hướng, xanh lá là cảnh báo "chậm lại", không phải "có cây".
Đường bắc từ
Bản đồ định hướng có các đường thẳng song song màu đen hoặc xanh dương chạy dọc tờ bản đồ, chỉ hướng bắc từ (không phải bắc thật hay bắc lưới). Vì vậy vận động viên không cần hiệu chỉnh độ lệch từ: đặt la bàn cho kim song song với các đường này là đã xoay đúng bản đồ. Đây là một thiết kế rất thực dụng, giúp tiết kiệm thời gian khi đang chạy.
Đường đồng mức dày hơn
Bản đồ rừng thường có khoảng cao đều 5 m (có khi 2,5 m), dày hơn nhiều so với bản đồ địa hình thông thường (10–20 m). Nhờ vậy một gò đất cao 3 m, một cái hố, một khe nhỏ đều hiện ra. Người chạy giỏi đọc đường đồng mức như đọc chữ: "chạy dọc sống nhỏ, xuống yên ngựa, trạm ở chân gò thứ hai".
Ngoài đường đồng mức, có các ký hiệu điểm màu nâu: chấm nâu là gò nhỏ, hình chữ U ngược là hố, dấu chữ V nhỏ là rãnh. Ký hiệu đá màu đen: tam giác đặc là tảng đá lớn, chấm đen là tảng đá nhỏ, nét răng cưa là vách đá.
Đường mòn và mức độ rõ
Bản đồ định hướng phân biệt nhiều cấp lối đi bằng nét đen: đường rộng (hai nét), đường mòn rõ (nét liền), lối mòn nhỏ (nét đứt dài), lối mòn mờ (nét đứt ngắn). Lựa chọn tuyến phụ thuộc rất nhiều vào điều này: chạy 500 m trên đường rõ có thể nhanh hơn băng 300 m qua rừng xanh nhạt.
Bản đồ sprint đô thị
Bản đồ sprint (ISSprOM) dùng cho công viên, khuôn viên trường học, khu phố cổ. Tỉ lệ thường 1:4.000 (có khi 1:3.000), khoảng cao đều 2–2,5 m. Có thêm các ký hiệu đặc trưng đô thị:
- Nhà cửa màu xám đen, không đi xuyên qua được.
- Khu vực lát gạch, sân bê tông màu nâu nhạt.
- Hàng rào, tường không vượt được vẽ nét đen đậm — vượt qua là bị loại.
- Khu vực cấm vào (vườn hoa, bãi cỏ đang bảo vệ) màu ô liu.
Sprint đòi hỏi đọc bản đồ cực nhanh, vì cứ vài chục giây là có một quyết định rẽ.
Trên bản đồ tuyến thi đấu
- Tam giác: điểm xuất phát.
- Vòng tròn có số: trạm kiểm soát; tâm vòng tròn là vị trí chính xác của trạm.
- Đường thẳng tím nối các trạm: chỉ thứ tự, không phải đường phải đi.
- Vòng tròn kép: đích.
- Vùng gạch chéo tím: vùng cấm tạm thời trong cuộc thi.
Kèm theo là bảng mô tả trạm: mỗi dòng một trạm, dùng ký hiệu IOF để mô tả đối tượng (tảng đá, hố, chỗ giao đường), vị trí cờ so với đối tượng (phía bắc, chân vách, đỉnh gò). Ví dụ: "Trạm 5, mã 43, tảng đá, phía tây nam".
Ai vẽ bản đồ định hướng
Bản đồ định hướng thường do những người vẽ bản đồ chuyên cho môn này đo vẽ, dựa trên ảnh hàng không, dữ liệu laser từ máy bay (LiDAR) và rất nhiều giờ đi thực địa để kiểm từng tảng đá, từng mảng rừng. Một bản đồ rừng chất lượng có thể mất hàng tuần đến hàng tháng đi thực địa. Đó là lý do người chơi định hướng tôn trọng bản đồ như một tác phẩm, và cũng là lý do bản đồ cũ phải được cập nhật thường xuyên.
Câu hỏi thường gặp
Màu trắng trên bản đồ định hướng nghĩa là gì?
Là rừng chạy được bình thường. Đây là điểm khác lớn so với bản đồ địa hình thông thường, nơi màu trắng thường là đất trống.
Xanh lá trên bản đồ định hướng nghĩa là gì?
Là rừng hoặc cây bụi cản trở di chuyển. Xanh nhạt là chạy chậm, xanh vừa là phải đi bộ, xanh đậm là gần như không xuyên qua được.
Bản đồ định hướng có tỉ lệ bao nhiêu?
Bản đồ rừng thường 1:15.000 hoặc 1:10.000, bản đồ sprint đô thị thường 1:4.000. Khoảng cao đều đường đồng mức thường chỉ 5 m hoặc 2,5 m.
Các đường thẳng song song trên bản đồ định hướng là gì?
Là đường bắc từ, chỉ hướng kim la bàn. Nhờ vậy người chơi chỉ cần căn kim la bàn song song với các đường này mà không phải hiệu chỉnh độ lệch từ.
Bảng mô tả trạm là gì?
Là bảng đi kèm bản đồ, mô tả từng trạm bằng ký hiệu quốc tế: đối tượng đặt cờ như tảng đá, hố, chỗ giao đường và vị trí cờ so với đối tượng đó.
