Định hướng thể thao (orienteering) là môn thể thao trong đó người chơi dùng bản đồ chuyên dụng và thường là cả la bàn để tìm lần lượt các trạm kiểm soát đặt ngoài thực địa, càng nhanh càng tốt. Không có đường chạy vạch sẵn; mỗi người tự chọn lối đi giữa các trạm. Môn này ra đời ở Bắc Âu cuối thế kỷ 19, do Liên đoàn Định hướng Quốc tế (IOF, thành lập năm 1961) quản lý, và được ví là "cờ vua trên đôi chân" vì đòi hỏi vừa thể lực vừa đầu óc.
Một cuộc đua định hướng diễn ra thế nào
- Xuất phát: mỗi người xuất phát cách nhau vài phút (thể thức cá nhân), nên không thể bám theo người trước. Bản đồ chỉ được phát hoặc lật lên đúng lúc xuất phát.
- Đọc tuyến: trên bản đồ có tam giác (điểm xuất phát), các vòng tròn đánh số (trạm kiểm soát) nối nhau bằng đường thẳng, và vòng tròn kép (đích), tất cả in màu tím.
- Tìm trạm: mỗi trạm ngoài thực địa là một lá cờ vải hai màu cam – trắng, có thiết bị bấm. Người chơi phải đến đúng thứ tự (trong thể thức thông thường), bấm xác nhận.
- Về đích: thời gian tính từ lúc xuất phát đến lúc bấm đích. Thiếu trạm hoặc sai thứ tự là bị loại.
Điều thú vị nằm giữa các trạm: đi thẳng qua đồi hay vòng theo đường mòn? Băng rừng rậm hay đi men suối? Người chạy nhanh nhất chưa chắc thắng; người chọn tuyến khôn và không mắc lỗi mới thắng.
Cần những gì
| Dụng cụ | Ghi chú |
|---|---|
| Bản đồ định hướng | Ban tổ chức phát, tỉ lệ lớn và rất chi tiết |
| La bàn | La bàn đế trong hoặc la bàn ngón cái; ở giải sprint trong đô thị có khi không cần |
| Thẻ bấm | Thẻ điện tử hoặc thẻ giấy để xác nhận đã qua trạm |
| Bảng mô tả trạm | Mô tả vị trí đặt cờ bằng ký hiệu quốc tế (ví dụ "chân vách đá phía bắc") |
| Giày, quần áo | Giày bám tốt, quần dài hoặc tất cao để chống cây gai khi chạy rừng |
Người mới không cần mua gì ngoài giày tốt; nhiều sự kiện cho mượn la bàn và thẻ bấm.
Các thể loại chính
- Chạy định hướng (foot-O): phổ biến nhất, chạy bộ trong rừng, công viên, đô thị.
- Định hướng xe đạp địa hình (MTB-O): đi xe đạp trên mạng đường mòn, bản đồ gắn trên giá trước tay lái.
- Định hướng trượt tuyết (Ski-O): trượt trên mạng đường tuyết, phổ biến ở Bắc Âu, Nga.
- Định hướng chính xác (Trail-O): không tính tốc độ di chuyển, người chơi đi trên lối mòn và xác định đúng lá cờ nào trong nhiều lá đứng xa là lá đúng vị trí trên bản đồ. Người khuyết tật có thể tham gia ngang bằng.
Ngoài ra còn các hình thức như định hướng ban đêm, định hướng tính điểm (score-O: tìm càng nhiều trạm càng tốt trong thời gian giới hạn) và rogaining kéo dài nhiều giờ. Danh mục này có bài riêng cho từng thể loại.
Vì sao gọi là "cờ vua trên đôi chân"
Ở trình độ cao, vận động viên chạy với tốc độ của dân chạy việt dã, trên địa hình gồ ghề, đồng thời liên tục đọc bản đồ, ra quyết định chọn tuyến, đối chiếu địa hình, kiểm tra la bàn. Một quyết định sai có thể mất vài phút; một lần "mất bản đồ" (không biết mình ở đâu) có thể mất mười phút. Tim đập nhanh làm đầu óc kém minh mẫn, nên vận động viên giỏi biết lúc nào chạy hết sức, lúc nào chậm lại để đọc kỹ. Đó là thứ khiến môn này cuốn hút: không ai thắng chỉ bằng chân.
Định hướng cho mọi lứa tuổi
Một sự kiện định hướng thường có nhiều tuyến, mã hoá theo màu hoặc độ khó: tuyến dễ cho trẻ em và người mới (trạm đặt dọc lối mòn, đường rõ), tuyến trung bình, tuyến khó cho người có kinh nghiệm (trạm đặt sâu trong rừng, đòi hỏi la bàn). Có cả tuyến cho gia đình đi bộ cùng nhau. Ở các nước Bắc Âu, không hiếm gặp vận động viên trên 70, 80 tuổi vẫn tham gia giải, có hạng tuổi riêng cho họ.
Những sự kiện lớn có thể hút số người tham gia rất đông. Giải O-Ringen 5 ngày ở Thụy Điển, tổ chức từ năm 1965, nhiều năm có hàng chục nghìn người tham gia. Giải tiếp sức Jukola ở Phần Lan và Tiomila ở Thụy Điển chạy xuyên đêm.
Lợi ích khi chơi định hướng
- Thể lực: chạy trên địa hình không bằng phẳng rèn sức bền, sức mạnh chân, khả năng giữ thăng bằng.
- Kỹ năng tìm đường thật: đọc bản đồ, la bàn, nhận định địa hình — dùng được suốt đời.
- Ra quyết định dưới áp lực: chọn tuyến nhanh, chấp nhận sai và sửa.
- Gần thiên nhiên: phần lớn sự kiện diễn ra ở rừng, công viên.
- Tự lập: trẻ em học cách tự đi một mình (trong khu vực an toàn) và tự chịu trách nhiệm với quyết định của mình.
Định hướng ở Việt Nam
Ở Việt Nam, định hướng thể thao theo chuẩn IOF còn khá mới mẻ so với các môn chạy bộ, chạy địa hình. Môn này đôi khi xuất hiện trong các hoạt động ngoại khoá của trường học, trại hè, các nhóm chạy và một số sự kiện dã ngoại, thường ở dạng đơn giản. Người muốn thử có thể bắt đầu bằng việc tự tổ chức một tuyến nhỏ ở công viên với bản đồ tự vẽ, hoặc tìm thông tin các sự kiện định hướng ở nước ngoài khi đi du lịch. Bài "Bắt đầu chơi định hướng: cần chuẩn bị gì" trong danh mục này hướng dẫn chi tiết.
Câu hỏi thường gặp
Định hướng thể thao là gì?
Là môn thể thao dùng bản đồ chuyên dụng và la bàn để tìm lần lượt các trạm kiểm soát ngoài thực địa càng nhanh càng tốt. Mỗi người tự chọn lối đi giữa các trạm, không có đường chạy vạch sẵn.
Orienteering có từ bao giờ?
Môn này ra đời ở Bắc Âu cuối thế kỷ 19, bắt nguồn từ huấn luyện ở Thụy Điển và Na Uy rồi trở thành môn thể thao dân sự. Liên đoàn Định hướng Quốc tế được thành lập năm 1961.
Trạm kiểm soát trong định hướng trông thế nào?
Là một lá cờ vải hình hộp hai màu cam – trắng đặt đúng vị trí trên bản đồ, có thiết bị bấm để người chơi xác nhận đã đến. Thiết bị có thể là kìm bấm giấy hoặc trạm điện tử.
Người mới chơi định hướng cần mua gì?
Chủ yếu là một đôi giày bám tốt và trang phục phù hợp. Bản đồ do ban tổ chức phát, nhiều sự kiện còn cho mượn la bàn và thẻ bấm.
Vì sao định hướng được gọi là cờ vua trên đôi chân?
Vì người chơi vừa phải chạy nhanh trên địa hình khó, vừa liên tục đọc bản đồ và chọn tuyến. Người chạy nhanh nhất chưa chắc thắng; người chọn đường khôn và ít lỗi mới thắng.
