Lịch sử môn định hướng thể thao: từ rừng Bắc Âu ra thế giới

Môn định hướng thể thao bắt nguồn từ các bài huấn luyện vượt địa hình bằng bản đồ và la bàn ở Thụy Điển và Na Uy cuối thế kỷ 19. Cuộc thi định hướng dân sự công khai sớm nhất thường được nhắc là ở Na Uy năm 1897. Ở Thụy Điển, Ernst Killander được gọi là "cha đẻ của định hướng hiện đại" nhờ những cuộc thi ông tổ chức từ năm 1919. Liên đoàn Định hướng Quốc tế (IOF) thành lập năm 1961, giải vô địch thế giới đầu tiên diễn ra năm 1966.

Từ bài huấn luyện đến môn thể thao

Cuối thế kỷ 19, quân đội Thụy Điển và Na Uy dùng các bài vượt địa hình chưa biết bằng bản đồ và la bàn để huấn luyện. Từ "orientering" trong tiếng Thụy Điển ban đầu nghĩa là băng qua vùng đất lạ với sự trợ giúp của bản đồ và la bàn. Không lâu sau, các câu lạc bộ thể thao dân sự bắt đầu tổ chức những cuộc thi tương tự cho công chúng.

Năm 1897, câu lạc bộ thể thao Tjalve ở vùng Oslo (Na Uy) tổ chức một cuộc thi định hướng công khai, thường được coi là cuộc thi định hướng dân sự sớm nhất có ghi chép. Ở Thụy Điển, những cuộc thi tương tự xuất hiện vào đầu thế kỷ 20.

Ernst Killander và cuộc thi năm 1919

Ernst Killander là một thủ lĩnh hướng đạo và nhà tổ chức thể thao người Thụy Điển. Ông lo ngại số người tham gia các môn chạy việt dã giảm sút, và nghĩ rằng thêm yếu tố tìm đường sẽ khiến việc chạy trong rừng hấp dẫn hơn. Năm 1919, ông tổ chức một cuộc thi định hướng lớn gần Stockholm với hơn 200 người tham gia — một con số rất đáng kể thời đó. Từ đây, môn định hướng lan nhanh trong Thụy Điển, và Killander được nhiều người gọi là cha đẻ của định hướng hiện đại.

La bàn đế trong thay đổi cuộc chơi

Những năm 1930, anh em nhà Kjellström (Björn, Alvar, Arvid) cùng Gunnar Tillander, đều là vận động viên định hướng, phát triển chiếc la bàn chứa dung dịch gắn trên đế nhựa trong suốt. Có thể đặt thẳng lên bản đồ, đo góc nhanh, đọc dễ khi chạy — nó trở thành công cụ chuẩn của môn định hướng và của người đi bộ khắp thế giới. Cũng trong giai đoạn này, các cuộc thi giữa Thụy Điển và Na Uy bắt đầu diễn ra.

Lan ra thế giới

Các mốc trên là những mốc được nhắc phổ biến trong lịch sử môn này; chi tiết ngày tháng cụ thể có thể khác nhau giữa các nguồn.

Bản đồ định hướng: một cuộc cách mạng thầm lặng

Thời đầu, người chơi dùng bản đồ địa hình thông thường, nhiều khi đã cũ và thiếu chi tiết. Điều đó khiến may rủi chiếm phần lớn. Từ thập niên 1950–1960, các câu lạc bộ bắt đầu tự đo vẽ bản đồ riêng cho môn định hướng: tỉ lệ lớn hơn, chi tiết hơn, có cả mức độ khó xuyên của rừng. IOF sau đó ban hành tiêu chuẩn bản đồ quốc tế (nay là ISOM cho rừng và ISSprOM cho sprint đô thị), để một vận động viên đến bất kỳ nước nào cũng đọc được bản đồ như ở nhà. Chính chuẩn hoá bản đồ đã biến định hướng từ một cuộc phiêu lưu nhiều may rủi thành một môn thể thao công bằng.

Thời điện tử

Thập niên 1990, hệ thống bấm điện tử xuất hiện, thay cho kìm bấm giấy cũ: mỗi người mang một con chip nhỏ, cắm vào trạm ở mỗi lá cờ, máy ghi lại thời gian từng chặng. Kết quả được công bố ngay khi về đích, kèm thời gian từng chặng để so sánh. Ngày nay, các giải lớn còn gắn GPS cho vận động viên để khán giả theo dõi trực tiếp trên màn hình, xem ai chọn tuyến nào, ai mắc lỗi ở đâu.

Bắc Âu: nơi định hướng là văn hoá

Ở Thụy Điển, Na Uy, Phần Lan, định hướng không chỉ là một môn thể thao mà gần như một nét văn hoá. Trẻ em học đọc bản đồ trong giờ thể dục, gia đình đi định hướng cuối tuần như đi dã ngoại. Điều đó gắn với quyền tự do đi lại trong thiên nhiên (allemansrätten ở Thụy Điển) cho phép mọi người đi bộ trong rừng, kể cả đất tư, với điều kiện tôn trọng thiên nhiên và chủ đất. Rừng rộng, ít hàng rào, đường đồng mức phong phú — đất lý tưởng cho môn này.

Định hướng ở châu Á

Ở châu Á, Nhật Bản, Trung Quốc, Hồng Kông, Hàn Quốc có phong trào định hướng khá phát triển với các liên đoàn thành viên IOF. Nhật Bản từng đăng cai giải vô địch thế giới năm 2005. Ở Đông Nam Á, phong trào còn nhỏ hơn nhưng đang có ở nhiều nước. Ở Việt Nam, định hướng chủ yếu xuất hiện ở dạng hoạt động ngoại khoá, trại hè, dã ngoại.