Bản đồ địa hình Việt Nam theo phương pháp đo đạc hiện đại bắt đầu từ cuối thế kỷ 19, khi Sở Địa dư Đông Dương (Service géographique de l'Indochine, thành lập năm 1899) tiến hành đo tam giác và lập các bộ bản đồ, nổi bật là bộ bản đồ tỉ lệ 1:100.000. Qua thế kỷ 20, Việt Nam dùng nhiều hệ toạ độ khác nhau; từ năm 2000, hệ VN-2000 được quy định làm hệ quy chiếu và hệ toạ độ quốc gia, dùng thống nhất cho bản đồ địa hình, địa chính cả nước.
Sở Địa dư Đông Dương và việc đo vẽ
Người Pháp đo vẽ bản đồ Đông Dương vì nhiều mục đích: hành chính, thuế khoá, giao thông, khai thác tài nguyên. Sở Địa dư Đông Dương, đặt trụ sở ở Hà Nội, thực hiện:
- Mạng lưới tam giác: đặt các mốc trên đỉnh núi, đo góc chính xác giữa chúng để dựng khung toạ độ cho cả vùng.
- Đo cao: xác định độ cao các điểm so với mực nước biển.
- Đo vẽ chi tiết: người đo đạc đi thực địa vẽ địa hình, sông suối, làng mạc, đường sá.
- In ấn: các bộ bản đồ nhiều màu ở các tỉ lệ, trong đó bộ 1:100.000 phủ phần lớn Đông Dương.
Các bản đồ thời kỳ này có giá trị lớn với nghiên cứu lịch sử, địa danh, cảnh quan: chúng ghi lại làng xã, đường sá, rừng, đồng ruộng của Việt Nam đầu thế kỷ 20, nhiều nơi nay đã thay đổi hoàn toàn. Nhiều tờ bản đồ được số hoá và lưu ở các thư viện, trung tâm lưu trữ trong và ngoài nước.
Đọc một tờ bản đồ thời Pháp
| Đặc điểm | Lưu ý khi đọc |
|---|---|
| Địa danh viết theo chữ Quốc ngữ, nhiều khi không dấu hoặc phiên âm kiểu Pháp | Đối chiếu với tên hiện nay; một địa danh có thể viết nhiều cách |
| Đơn vị hành chính cũ: tỉnh, phủ, huyện, tổng, xã | Ranh giới đã thay đổi nhiều lần qua các thời kỳ |
| Kinh tuyến gốc có thể là Paris | Kinh độ ghi bằng grad hoặc độ theo Paris, cần quy đổi |
| Đường đồng mức và bóng địa hình | Chất lượng khác nhau giữa vùng đồng bằng và vùng núi xa |
| Hệ toạ độ riêng thời đó | Không chồng khớp trực tiếp với GPS hiện đại |
Hệ quy chiếu là gì và vì sao nhiều hệ
Một hệ quy chiếu (datum) gồm: một hình elip mô phỏng hình dạng Trái Đất (ellipsoid) với kích thước cụ thể, và cách "đặt" hình elip đó so với Trái Đất thật. Không có hình elip nào khớp hoàn hảo mọi nơi, nên trước thời vệ tinh, mỗi quốc gia, khu vực thường chọn một elip khớp tốt nhất với vùng của mình. Kết quả là cùng một điểm trên mặt đất có thể có toạ độ khác nhau tuỳ hệ, lệch vài chục đến vài trăm mét.
Ở Việt Nam, qua thế kỷ 20 đã có nhiều hệ được dùng ở các thời kỳ và vùng khác nhau, trong đó có hệ Indian 1960 ở miền Nam và hệ HN-72 (Hà Nội 1972, dùng elip Krasovsky) ở miền Bắc, sau đó dùng cho cả nước đến cuối thế kỷ 20.
VN-2000: hệ toạ độ quốc gia hiện nay
Ngày 12 tháng 7 năm 2000, Thủ tướng Chính phủ ban hành quyết định sử dụng hệ quy chiếu và hệ toạ độ quốc gia VN-2000. Các đặc điểm chính:
- Elip WGS-84: dùng cùng kích thước elip với hệ GPS toàn cầu, nhưng được định vị cho phù hợp nhất với lãnh thổ Việt Nam.
- Điểm gốc: đặt tại Viện Nghiên cứu Địa chính (nay thuộc ngành tài nguyên môi trường) ở Hà Nội.
- Phép chiếu UTM: dùng cho bản đồ địa hình cơ bản; bản đồ địa chính dùng các múi chiếu hẹp hơn với kinh tuyến trục riêng cho từng tỉnh để giảm biến dạng.
VN-2000 dùng elip giống WGS-84 nhưng không trùng hoàn toàn với WGS-84. Muốn chuyển toạ độ giữa hai hệ cần dùng bộ tham số chuyển đổi chính thức; sai lệch nếu bỏ qua có thể lên tới hàng trăm mét. Với người dùng phổ thông, điện thoại cho toạ độ WGS-84; bản đồ địa chính, sổ đỏ ghi toạ độ VN-2000 — hai con số không thể so trực tiếp.
Bản đồ và đơn vị hành chính thay đổi
Bản đồ hành chính Việt Nam đã thay đổi rất nhiều lần qua các thời kỳ: tách, nhập tỉnh, đổi tên huyện, xã. Đợt sắp xếp năm 2025 bỏ cấp huyện và hợp nhất nhiều tỉnh, xã. Khi đọc bản đồ cũ hay bản đồ số chưa cập nhật, hãy nhớ ranh giới và tên gọi có thể đã khác. Với việc tìm đường, toạ độ và mốc địa hình (núi, sông, đường lớn) luôn ổn định hơn tên đơn vị hành chính.
Bản đồ cũ còn dùng được không
Bản đồ địa hình cũ vẫn có giá trị cho đi bộ ở những vùng ít thay đổi: đỉnh núi, sông suối, yên ngựa hầu như vẫn vậy. Nhưng đường sá, làng mạc, rừng có thể đã khác hẳn; hồ thuỷ điện có thể đã làm ngập cả thung lũng. Dùng bản đồ cũ làm tài liệu tham khảo cùng bản đồ mới và ảnh vệ tinh, không dùng một mình.
Câu hỏi thường gặp
Bản đồ địa hình Việt Nam thời Pháp do ai làm?
Chủ yếu do Sở Địa dư Đông Dương thành lập năm 1899, đặt trụ sở ở Hà Nội, thực hiện đo tam giác, đo cao, đo vẽ chi tiết và in các bộ bản đồ, nổi bật là bộ tỉ lệ 1:100.000.
VN-2000 là gì?
Là hệ quy chiếu và hệ toạ độ quốc gia của Việt Nam, ban hành theo quyết định của Thủ tướng ngày 12/7/2000, dùng elip WGS-84 định vị phù hợp lãnh thổ Việt Nam và phép chiếu UTM.
VN-2000 có giống WGS-84 không?
Dùng cùng kích thước elip nhưng định vị khác, nên toạ độ không trùng hoàn toàn. Chuyển đổi giữa hai hệ cần bộ tham số chính thức, bỏ qua có thể lệch tới hàng trăm mét.
HN-72 là hệ toạ độ gì?
Là hệ Hà Nội 1972, dùng elip Krasovsky, được dùng ở miền Bắc rồi cho cả nước trong phần sau thế kỷ 20 trước khi chuyển sang VN-2000.
Bản đồ cũ còn dùng để đi bộ được không?
Có thể tham khảo cho địa hình lớn như núi, sông, yên ngựa vì ít thay đổi. Nhưng đường sá, làng mạc, rừng và hồ thuỷ điện có thể đã khác, nên cần dùng kèm bản đồ mới và ảnh vệ tinh.