Chọn tuyến trong định hướng: đi đường vòng hay băng thẳng qua rừng

Chọn tuyến là trái tim của môn định hướng: giữa hai trạm, đi thẳng băng rừng hay vòng theo đường mòn? Leo qua đồi hay men theo chân đồi? Câu trả lời đúng là tuyến nhanh nhất mà mình chắc chắn đi được không lỗi, không phải tuyến ngắn nhất. Đường vòng trên lối mòn rõ thường thắng đường thẳng qua rừng rậm, và một tuyến dễ đọc thường thắng một tuyến ngắn hơn nhưng nhiều rủi ro lạc.

Ba yếu tố khi so tuyến

Một quy tắc kinh nghiệm hay được nhắc trong giới định hướng: leo 10 m tốn thời gian xấp xỉ chạy thêm khoảng 80–100 m trên địa hình bằng (con số thay đổi theo người và địa hình). Vì vậy một con dốc 50 m có thể "đáng giá" vài trăm mét đường vòng.

Tốc độ trên các loại mặt đất

Bản đồ định hướng mã hoá tốc độ bằng màu, và người chơi nên biết tốc độ của mình trên từng loại:

• Đường rộng, đường mòn rõ: tốc độ tối đa.
• Rừng trắng (chạy được): chậm hơn đường mòn một chút, tuỳ mặt đất.
• Xanh nhạt: chậm đi đáng kể, có thể còn khoảng 60–80% tốc độ rừng trắng.
• Xanh vừa: phải đi bộ, có khi chỉ còn một phần ba hoặc ít hơn.
• Xanh đậm: tránh; gần như không đi được.
• Đầm lầy, đá vụn, dốc đứng: chậm và tốn sức.

Các con số chỉ là ước lượng; quan trọng là bạn tự biết mình chậm đến đâu trên từng loại, qua kinh nghiệm và qua thời gian từng chặng.

Cấu trúc một chặng: từ trạm đến trạm

Người chơi giỏi thường chia mỗi chặng thành ba phần:

1. Ra khỏi trạm: chọn hướng đi ngay lập tức, kiểm tra bằng la bàn, đừng chạy theo người khác.
2. Phần giữa (chạy thô): dùng tay vịn, mốc lớn để chạy nhanh, đọc bản đồ ở mức "đại khái". Ví dụ: "theo đường mòn tới ngã ba, rồi theo suối".
3. Tấn công trạm (đọc tinh): từ một mốc lớn gần trạm (điểm tấn công), chậm lại, đọc bản đồ chi tiết, la bàn chính xác, đếm bước, tìm trạm.

Lỗi lớn thường xảy ra ở phần 3 khi người chơi không chậm lại, hoặc ở phần 1 khi ra khỏi trạm sai hướng vì mải nhìn.

Đèn giao thông: xanh, vàng, đỏ

Nhiều huấn luyện viên dạy tư duy "đèn giao thông" cho mỗi chặng:

• Xanh: đoạn dễ, có tay vịn rõ — chạy hết tốc lực.
• Vàng: đoạn cần chú ý — chậm một chút, đọc bản đồ thường xuyên hơn.
• Đỏ: gần trạm hoặc đoạn khó — chậm hẳn, đọc chi tiết, chắc chắn từng bước.

Đổi nhịp đúng lúc là kỹ năng phân biệt vận động viên giỏi.

Ví dụ một quyết định chọn tuyến

Từ trạm 6 đến trạm 7, đường thẳng dài 600 m, đi qua một quả đồi cao 30 m và một mảng rừng xanh nhạt 150 m. Phương án vòng: theo đường mòn quanh chân đồi, dài 1.000 m, bằng phẳng, đến một ngã ba cách trạm 7 khoảng 80 m.

• Đường thẳng: 600 m, leo 30 m (tương đương thêm khoảng 250 m), trong đó 150 m chạy chậm. Phải dùng la bàn suốt, dễ lệch.
• Đường vòng: 1.000 m chạy nhanh trên mòn, tay vịn rõ, có điểm tấn công là ngã ba, chặng cuối 80 m dễ.

Với phần lớn người chơi, đường vòng nhanh hơn hoặc ngang nhau, và an toàn hơn nhiều. Với vận động viên rất mạnh về la bàn và leo dốc, đường thẳng có thể nhanh hơn chút ít. Đây chính là cái hay: câu trả lời phụ thuộc vào bạn.

Lỗi tâm lý khi chọn tuyến

• Đi theo người khác: họ có thể đang đi tuyến khác, trạm khác.
• Đường thẳng là đẹp: cảm giác đi thẳng "đúng hơn", trong khi vòng nhanh hơn.
• Đổi ý giữa chừng: đang đi vòng, thấy xa, cắt ngang vào rừng — thường là tệ nhất của cả hai.
• Không có phương án dự phòng: nếu lỡ trượt điểm tấn công, mốc chặn nào sẽ báo?

Ứng dụng ngoài môn thể thao

Tư duy chọn tuyến dùng được mỗi khi đi bộ đường dài: đừng chọn đường ngắn nhất trên bản đồ mà chọn đường bạn đi được an toàn, ít lạc, ít tốn sức. Một lối mòn dài hơn nhưng rõ ràng thường là lựa chọn khôn ngoan hơn đường "tắt" qua rừng, nhất là khi trời sắp tối hay có trẻ em đi cùng.