Cách tốt nhất để xử lý việc bị lạc là đừng để nó xảy ra, và nếu có xảy ra thì đã có người biết bạn ở đâu. Trước mỗi chuyến đi rừng núi, hãy làm bốn việc: nghiên cứu tuyến trên bản đồ, để lại kế hoạch (lộ trình, giờ về) cho một người tin cậy, mang đồ dùng tối thiểu cho một đêm bất ngờ, và đặt giờ quay đầu. Mất chừng nửa giờ chuẩn bị, nhưng nó quyết định chuyến đi kết thúc thế nào.
Việc 1: nghiên cứu tuyến
- Xem bản đồ địa hình: tổng chiều dài, tổng độ cao phải leo, số lần qua suối, các ngã ba dễ nhầm, điểm có thể quay về.
- Xem ảnh vệ tinh để biết đâu là rừng rậm, đâu là đồi trống, đường mòn có rõ không.
- Đọc kinh nghiệm của người đi trước và đối chiếu ngày tháng, vì đường có thể đã thay đổi sau mùa mưa.
- Hỏi người địa phương hoặc ban quản lý khu vực: tuyến có mở không, có cần xin phép hay đi cùng người dẫn đường không. Nhiều khu rừng đặc dụng, vườn quốc gia có quy định riêng về việc vào rừng.
- Xem dự báo thời tiết, đặc biệt mưa lớn, dông, sương mù ở vùng núi. Mùa mưa lũ ở miền Bắc, miền Trung có nguy cơ lũ quét, sạt lở.
- Xác định "đường đón": con đường, con sông lớn nằm về phía nào của tuyến. Nếu lạc, đó là hướng để thoát ra.
Việc 2: để lại kế hoạch cho người ở nhà
Đây là việc quan trọng nhất, và cũng hay bị bỏ qua nhất. Gửi cho một người tin cậy (người thân, bạn bè, chủ nhà nghỉ) một tin nhắn gồm:
- Đi đâu: tên tuyến, điểm xuất phát, điểm kết thúc, đường đi dự kiến (gửi kèm ảnh bản đồ hoặc file tuyến).
- Đi với ai: số người, tên, số điện thoại.
- Giờ đi và giờ hẹn liên lạc lại.
- Phương án: nếu quá giờ hẹn bao lâu mà không liên lạc được thì gọi ai (chính quyền địa phương, 112, 114).
- Đặc điểm nhận dạng: màu áo, màu ba lô, xe đỗ ở đâu.
Với kế hoạch này, nếu có chuyện, cuộc tìm kiếm có thể bắt đầu trong vài giờ ở đúng khu vực, thay vì vài ngày ở khắp nơi. Nhớ báo lại cho người đó khi đã về an toàn, để họ không báo động nhầm.
Việc 3: mang đồ cho một đêm bất ngờ
Kể cả khi chỉ định đi nửa ngày, hãy mang đủ để chịu được một đêm ngoài trời nếu bị lạc hoặc bị thương:
| Nhóm | Đồ | Vì sao |
|---|---|---|
| Tìm đường | Bản đồ (in hoặc tải ngoại tuyến), la bàn, điện thoại sạc đầy, sạc dự phòng | Biết mình ở đâu |
| Tín hiệu | Còi, gương nhỏ, đèn đội đầu + pin | Được tìm thấy |
| Giữ ấm, khô | Áo mưa, áo ấm mỏng, chăn giữ nhiệt (tấm bạc) | Chống mất nhiệt khi đêm xuống |
| Nước, đồ ăn | Đủ nước cho cả chuyến + dư, đồ ăn nhẹ dư một bữa | Giữ sức, giữ đầu óc tỉnh táo |
| Y tế | Băng gạc, băng dính, thuốc cá nhân, thuốc chống côn trùng | Xử lý vết thương nhỏ |
| Khác | Dao nhỏ, bật lửa, túi chống nước | Nhiều công dụng |
Áo màu sáng (cam, đỏ, vàng) có ích hơn áo màu rừng: dễ nhìn thấy từ xa và từ trên cao.
Việc 4: đặt giờ quay đầu
Trước khi đi, tính: mặt trời lặn lúc mấy giờ, đường về mất bao lâu, cộng thêm dự phòng. Từ đó đặt một giờ quay đầu: đến giờ đó, dù chưa tới đích, cũng quay về. Viết giờ này ra, nói với cả nhóm. Phần lớn những rắc rối trên núi bắt đầu từ câu "còn chút nữa thôi".
Trong khi đi: thói quen nhỏ chống lạc
- Nhìn lại phía sau ở mỗi ngã ba: đường về trông khác hẳn đường đi. Chụp một tấm ảnh ngã ba nhìn về hướng vừa đến.
- Đánh dấu vị trí trên bản đồ ở mỗi mốc, giữ ngón cái lên vị trí hiện tại.
- Ghi vết đường đi bằng ứng dụng (tracklog) để có thể đi ngược về.
- Đi cùng nhau: người chậm nhất đi gần đầu, người thạo đường đi cuối. Không ai tách đoàn mà không báo.
- Đếm người ở mỗi điểm nghỉ.
- Dừng lại ngay khi thấy có gì không khớp — đừng đợi đến khi chắc chắn mình đã lạc.
Đi với người dẫn đường địa phương
Ở nhiều tuyến rừng núi Việt Nam, đặc biệt các đỉnh cao ở Tây Bắc và các khu rừng nguyên sinh, đi cùng người dẫn đường địa phương không chỉ là quy định ở một số nơi mà còn là cách an toàn nhất. Họ biết đường mòn sau mùa mưa, biết đoạn suối nào lội được, biết thời tiết đổi thế nào. Tôn trọng chỉ dẫn của họ, kể cả khi họ quyết định quay về vì thời tiết.
Câu hỏi thường gặp
Chuẩn bị gì trước khi đi rừng để không bị lạc?
Nghiên cứu tuyến trên bản đồ và ảnh vệ tinh, để lại lộ trình và giờ về cho người tin cậy, mang đồ đủ cho một đêm bất ngờ gồm bản đồ, la bàn, đèn, còi, áo ấm, áo mưa, nước, và đặt giờ quay đầu.
Vì sao phải báo lộ trình cho người ở nhà?
Để nếu có sự cố, người ở nhà biết khi nào cần báo động và báo đúng khu vực. Cuộc tìm kiếm có thể bắt đầu trong vài giờ ở đúng chỗ thay vì nhiều ngày ở khắp nơi.
Đi bộ nửa ngày có cần mang áo ấm và đèn không?
Nên mang. Nếu bị lạc hoặc bị thương, bạn có thể phải qua đêm ngoài trời; đêm ở vùng núi có thể lạnh và tối rất nhanh, áo ấm và đèn khi đó rất quan trọng.
Giờ quay đầu là gì?
Là giờ đặt trước khi đi, đến giờ đó thì quay về dù chưa tới đích. Giờ này tính từ giờ mặt trời lặn trừ đi thời gian đường về và phần dự phòng.
Có cần đi cùng người dẫn đường địa phương không?
Ở nhiều tuyến rừng núi và khu bảo tồn, đi cùng người dẫn đường địa phương là quy định hoặc là cách an toàn nhất. Họ biết đường mòn, suối và thời tiết của vùng tốt hơn bất kỳ bản đồ nào.