Khi bị lạc, ở yên một chỗ thường là lựa chọn an toàn hơn nếu có người biết bạn đi đâu và giờ nào về, nếu trời sắp tối, thời tiết xấu, có trẻ em hoặc có người bị thương. Tự tìm đường ra chỉ hợp lý khi bạn biết chắc đường quay lại, hoặc chắc chắn có một mốc lớn (con đường, con sông) ở một phía, còn nhiều thời gian, và không ai biết bạn đang ở đây. Không có câu trả lời đúng cho mọi trường hợp — chỉ có cách cân nhắc đúng.
Vì sao giới cứu hộ khuyên ở yên
Một đội tìm kiếm bắt đầu từ "điểm được thấy lần cuối" (nơi bạn để xe, cổng vườn quốc gia, nhà nghỉ) và mở rộng dần theo các vòng xác suất. Các nghiên cứu về hành vi người lạc, như bộ dữ liệu được nhà nghiên cứu Robert Koester tổng hợp trong cuốn "Lost Person Behavior" (2008) từ hàng chục nghìn vụ tìm kiếm, cho thấy phần lớn người lạc được tìm thấy trong bán kính vài cây số quanh điểm này, tuỳ địa hình và loại người lạc.
Mỗi giờ bạn đi lung tung, vùng tìm kiếm phình rộng. Một người đứng yên trong vùng 2 km² dễ tìm hơn rất nhiều so với một người di chuyển trong vùng 20 km². Thêm nữa, người di chuyển dễ đi ra khỏi vùng vừa tìm xong, đúng lúc đội cứu hộ chuyển sang vùng khác.
Bảng cân nhắc
| Yếu tố | Nghiêng về ở yên | Nghiêng về tự đi |
|---|---|---|
| Có người biết lộ trình và giờ về | Có | Không ai biết |
| Liên lạc được (điện thoại có sóng) | Có — gọi rồi ở yên | — |
| Thời gian còn lại trước khi tối | Ít hơn 1–2 giờ | Nhiều giờ |
| Thời tiết | Xấu đi: mưa, dông, sương | Ổn định |
| Sức khoẻ | Mệt, bị thương, có trẻ em, người già | Khoẻ, đủ nước |
| Biết đường về | Không chắc | Chắc chắn đường quay lại mốc cuối |
| Đường đón lớn | Không biết có | Chắc chắn có một con đường, con sông lớn về một phía |
| Địa hình phía trước | Dốc, vách, suối lớn | Thoải, có lối mòn |
Nếu chọn ở yên: làm cho mình dễ được tìm thấy
- Chọn chỗ an toàn gần nơi đang đứng: không ở đáy khe (lũ quét khi mưa), không dưới cây chết hay vách đá có thể sạt. Một chỗ hơi trống, dễ nhìn từ xa là tốt.
- Giữ ấm và khô: mặc thêm áo, ngồi trên ba lô hay lá khô để tách khỏi đất ẩm. Đêm ở vùng núi phía Bắc mùa đông có thể xuống dưới 10 độ C, thậm chí thấp hơn ở các đỉnh cao; mất nhiệt là mối nguy thật sự dù bạn đang ở xứ nhiệt đới.
- Phát tín hiệu định kỳ: thổi còi ba tiếng, nghỉ, lặp lại. Treo áo màu sáng ở chỗ dễ thấy. Bài "Phát tín hiệu cầu cứu" nói chi tiết.
- Tiết kiệm pin: tắt điện thoại hoặc bật chế độ máy bay, mở lên vào giờ cố định để thử sóng.
- Uống nước theo ngụm nhỏ, ăn ít một. Đừng uống nước suối chưa xử lý nếu còn nước sạch.
- Giữ tinh thần: nói chuyện với người đi cùng, tự nhắc rằng việc ở yên đang giúp mình được tìm thấy.
Nếu chọn tự đi: đi cho có kỷ luật
- Có mục tiêu rõ: "quay lại ngã ba có cây đa", "đi về phía đông tới con đường chạy bắc – nam". Không đi theo cảm giác.
- Đánh dấu đường đi: buộc dải vải, bẻ cành, xếp đá mỗi vài chục mét, hướng về phía mình đi. Nếu sai, bạn quay về được; nếu đội tìm kiếm đến, họ lần theo được.
- Đặt giờ dừng: ví dụ đi 30 phút mà không thấy mốc thì quay về điểm xuất phát đã đánh dấu.
- Tránh địa hình nguy hiểm: không leo vách, không lội suối sâu, không xuống khe hẹp có thác.
- Ưu tiên lối mòn rõ, đường điện, sống núi thoáng hơn là băng rừng.
- Dừng hẳn trước khi tối ít nhất một giờ để chuẩn bị chỗ qua đêm.
Trường hợp đặc biệt: trẻ em
Trẻ em bị lạc nên được dạy một quy tắc duy nhất: ở yên. Chương trình "Hug-a-Tree and Survive" (ôm một cái cây và sống sót) ra đời ở Mỹ năm 1981 sau một vụ trẻ lạc thương tâm, dạy trẻ chọn một cái cây, ở cạnh nó, không đi đâu, trả lời khi nghe gọi. Trẻ không đủ khả năng cân nhắc như bảng trên, và người lớn đi tìm sẽ dễ tìm thấy một đứa trẻ đứng yên. Danh mục Dạy trẻ nhớ đường có bài riêng về cách dạy.
Trường hợp đặc biệt: người lớn tuổi, người có bệnh
Người lớn tuổi có suy giảm trí nhớ đi lạc thường không biết mình đang lạc, và có xu hướng đi tiếp theo một hướng cho tới khi bị chặn bởi vật cản. Với những trường hợp này, người nhà cần báo cứu hộ ngay, đừng chờ "xem có về không". Đây là thông tin mà đội tìm kiếm cần để khoanh vùng đúng.
Sai lầm hay gặp nhất
Đó là chọn "đi thử một chút" mà không đánh dấu, rồi không quay về được chỗ cũ, rồi lại "đi thử một chút" nữa. Nếu bạn quyết định đi, hãy đi có mục tiêu, có dấu và có giờ dừng. Nếu không làm được ba điều đó, hãy ở yên.
Câu hỏi thường gặp
Bị lạc nên ở yên hay tự tìm đường?
Nên ở yên nếu có người biết lộ trình và giờ về, nếu trời sắp tối, thời tiết xấu, có trẻ em hoặc người bị thương. Chỉ tự đi khi biết chắc đường quay lại hoặc chắc chắn có đường lớn ở một phía và còn nhiều thời gian.
Vì sao ở yên giúp được tìm thấy nhanh hơn?
Vì đội tìm kiếm bắt đầu từ nơi bạn được thấy lần cuối và mở rộng dần. Người đứng yên nằm trong vùng nhỏ, còn người di chuyển làm vùng tìm kiếm phình rộng và có thể đi ra khỏi vùng vừa được tìm.
Ở yên chờ cứu hộ cần làm gì?
Chọn chỗ an toàn, giữ ấm và khô, phát tín hiệu định kỳ bằng còi ba tiếng và áo màu sáng, tiết kiệm pin điện thoại, uống nước từng ngụm nhỏ. Không ngồi ở đáy khe suối vì có thể có lũ.
Nếu quyết định tự đi thì phải làm gì?
Có mục tiêu rõ ràng, đánh dấu đường đi mỗi vài chục mét, đặt giờ dừng để quay lại nếu không thấy mốc, tránh vách đá và suối sâu, dừng hẳn trước khi trời tối.
Người già đi lạc thì nên làm gì?
Người nhà nên báo cơ quan chức năng và cứu hộ ngay, không chờ đợi. Người có suy giảm trí nhớ thường không nhận ra mình đang lạc và có thể đi xa theo một hướng.