Người bị lạc hay đi vòng tròn vì khi không có mốc nhìn thấy — trong rừng rậm, sương mù, sa mạc, ban đêm không trăng — những sai lệch nhỏ trong mỗi bước chân và trong cảm nhận hướng cộng dồn lại, khiến ta dần rẽ mà không biết. Một nghiên cứu năm 2009 của nhóm Jan Souman (Viện Max Planck, Đức) cho thấy người đi trong rừng khi trời âm u đã đi thành vòng, có người quay lại gần đúng chỗ cũ. Hiện tượng này không phải chuyện kể, mà đã được đo đạc.
Thí nghiệm ở rừng và sa mạc
Nhóm nghiên cứu cho các tình nguyện viên đi bộ theo một hướng nhất định trong nhiều giờ, gắn máy GPS ghi lại đường đi. Một nhóm đi trong một khu rừng lớn ở Đức, một nhóm đi ở sa mạc Sahara. Kết quả được đăng trên tạp chí Current Biology năm 2009:
- Khi mặt trời hoặc mặt trăng nhìn thấy được, người đi giữ được hướng khá thẳng, dù đường có lượn qua lại.
- Khi trời u ám, không thấy mặt trời, nhiều người đi thành những vòng tròn hoặc đường cong lớn, có lúc cắt lại chính đường mình đã đi mà không nhận ra.
- Khi bị bịt mắt, người tham gia đi thành những vòng rất nhỏ, có vòng đường kính chỉ khoảng vài chục mét.
Điều quan trọng nhất của thí nghiệm: người tham gia tin rằng mình đang đi thẳng. Cảm giác không báo cho họ biết gì cả.
Vì sao không phải do chân dài chân ngắn
Giả thuyết phổ biến từ lâu là mỗi người có một chân hơi dài hơn hoặc khoẻ hơn, nên luôn rẽ về một phía. Nhưng nhóm Souman nhận thấy cùng một người có lúc rẽ trái, có lúc rẽ phải trong cùng một lần đi. Đo chiều dài chân và sức cơ cũng không giải thích được hướng rẽ. Giải thích được ủng hộ nhiều hơn là: hệ thống cảm nhận hướng của cơ thể (tai trong, cảm giác cơ khớp, thị giác) có những sai số ngẫu nhiên nhỏ. Không có mốc để "chỉnh lại", các sai số này trôi dần như một con thuyền không lái, và trôi ngẫu nhiên thì lâu dần sẽ thành vòng.
Những tình huống dễ đi vòng nhất
| Tình huống | Vì sao nguy hiểm |
|---|---|
| Rừng rậm đồng đều | Mọi hướng trông giống nhau, tầm nhìn vài chục mét |
| Sương mù dày trên đồi cỏ | Mất hết mốc, kể cả mặt trời |
| Ban đêm không trăng | Không thấy địa hình, chỉ thấy vùng đèn pin |
| Đồi cát, bãi bồi rộng | Không có vật nào nổi bật |
| Đồng cỏ tranh cao quá đầu | Như đi trong mê cung xanh |
| Đi vòng tránh vật cản liên tục | Mỗi lần né lệch thêm vài độ |
Dấu hiệu bạn đang đi vòng
- Gặp lại đúng gốc cây, tảng đá, vết chân mà mình đã thấy.
- Mặt trời (nếu ló ra) ở vị trí khác hẳn so với dự đoán.
- La bàn cho thấy bạn đang đi hướng khác hẳn hướng định đi.
- Thời gian đi đã đủ để tới một mốc lớn (con suối, con đường) mà không thấy.
- Bạn cảm thấy "khu này quen quen".
Thấy bất kỳ dấu hiệu nào: dừng lại ngay, áp dụng quy tắc STOP.
Cách để không đi vòng
Dùng la bàn và mốc trung gian
Ngắm một vật cách vài chục mét theo đúng hướng la bàn, đi tới đó, ngắm tiếp. Bạn "chỉnh lái" sau mỗi chặng, sai số không kịp tích tụ. Danh mục La bàn có bài chi tiết.
Đi thành hàng nhiều người
Người cuối hàng nhìn lên người đầu hàng; nếu cả hàng bắt đầu cong, người cuối dễ thấy hơn. Kết hợp với kỹ thuật một người đứng, một người đi trước làm mốc.
Bám "tay vịn"
Thay vì băng thẳng qua vùng không có mốc, hãy đi dọc theo một vật dài: suối, đường điện, bìa rừng, sống núi. Bạn không thể đi vòng khi đang bám một đường dài. Danh mục này có bài riêng về tay vịn.
Không đi khi không cần
Trong sương dày, ban đêm, nếu không có la bàn và không có đường mòn, đôi khi lựa chọn tốt nhất là không đi. Ngồi lại chờ sương tan, chờ sáng. Đi vòng tròn mất sức mà không đưa bạn tới đâu.
Đi vòng tròn trong văn hoá
Nhiều nền văn hoá có chuyện kể về người bị "ma dắt", "ma rừng làm lạc", đi cả đêm rồi sáng ra thấy mình ở gần chỗ cũ. Ở nhiều vùng quê Việt Nam cũng có những chuyện "ma che mắt" như vậy. Khoa học không cần đến ma để giải thích: người đi trong đêm tối hoặc sương mù, không có mốc, rất dễ đi thành vòng mà không hay biết. Hiểu điều đó giúp bạn bớt sợ, và biết phải làm gì.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người lạc trong rừng hay đi vòng tròn?
Vì khi không có mốc như mặt trời, núi, con đường để chỉnh hướng, các sai lệch nhỏ trong mỗi bước và trong cảm nhận hướng cộng dồn lại khiến người đi dần rẽ mà không biết. Lâu dần đường đi thành vòng.
Đi vòng tròn có phải do một chân dài hơn chân kia?
Nghiên cứu của nhóm Jan Souman năm 2009 cho thấy không hẳn. Cùng một người có lúc rẽ trái, lúc rẽ phải, và chiều dài chân không giải thích được hướng rẽ; nguyên nhân chính là sai số ngẫu nhiên của cảm nhận hướng.
Làm sao biết mình đang đi vòng tròn?
Khi gặp lại gốc cây, tảng đá hay dấu chân quen, khi mặt trời hoặc la bàn cho thấy hướng khác dự định, hoặc khi đi đủ lâu mà không tới mốc lớn như con suối, con đường. Lúc đó hãy dừng lại ngay.
Làm sao để đi thẳng trong rừng không có mốc?
Dùng la bàn ngắm từng mốc trung gian cách vài chục mét, đi thành hàng để người sau phát hiện hàng bị cong, hoặc đi dọc theo một vật dài như suối, đường điện. Trong sương dày hoặc đêm tối, đôi khi tốt nhất là dừng lại chờ.
Chuyện "ma dắt" đi lạc cả đêm có thật không?
Hiện tượng đi lạc vòng quanh một chỗ suốt đêm là có thật, nhưng khoa học giải thích được: trong bóng tối hoặc sương mù không có mốc, con người tự nhiên đi thành vòng mà không nhận ra.