Định hướng là một trong những hoạt động ngoại khoá dễ tổ chức và nhiều lợi ích nhất cho học sinh: kết hợp vận động, đọc bản đồ, làm việc nhóm và tự ra quyết định, lại chỉ cần khuôn viên trường, giấy và bút. Ở các nước Bắc Âu, Anh, Úc, môn này được đưa vào giờ thể dục từ tiểu học. Giáo viên có thể bắt đầu với một bản đồ sân trường tự vẽ và mười trạm, rồi nâng dần độ khó lên công viên, khu rừng gần trường.
Học sinh học được gì
| Lĩnh vực | Kỹ năng |
|---|---|
| Địa lý | Bản đồ, tỉ lệ, ký hiệu, hướng, đường đồng mức |
| Toán | Đo khoảng cách, góc, tính tỉ lệ, ước lượng |
| Thể dục | Chạy, sức bền, thăng bằng trên địa hình không bằng phẳng |
| Kỹ năng sống | Tự lập, ra quyết định, xử lý khi sai, an toàn khi lạc |
| Làm việc nhóm | Chia việc, giao tiếp, thống nhất phương án |
Điểm hay là học sinh "giỏi chạy" và học sinh "giỏi đọc" đều có chỗ đứng. Một em chạy chậm nhưng đọc bản đồ chuẩn có thể dẫn cả nhóm.
Bước 1: vẽ bản đồ trường
Không cần bản đồ chuyên nghiệp. Bắt đầu từ sơ đồ trường (thường có sẵn ở văn phòng) hoặc ảnh vệ tinh khuôn viên. Vẽ lại trên giấy ô vuông, gồm các khối nhà, sân, cột cờ, bồn cây, cổng, nhà xe, cầu thang ngoài trời. Đánh dấu hướng bắc. Có thể dùng phần mềm vẽ bản đồ định hướng miễn phí nếu muốn đẹp hơn, nhưng bản vẽ tay rõ ràng là đủ.
Gợi ý: cho chính học sinh lớp lớn vẽ bản đồ trường như một dự án. Các em sẽ học đo đạc, tỉ lệ và có một sản phẩm thật dùng cho các lớp nhỏ.
Bước 2: đặt trạm
- Chọn 8–12 vị trí là mốc rõ: góc nhà, chân cột cờ, gốc cây, cạnh ghế đá.
- Mỗi trạm treo một tấm bìa cam – trắng có một chữ cái, một con số hoặc một hình vẽ riêng. Hoặc một chiếc bút màu buộc dây để học sinh đánh dấu lên phiếu.
- Đánh dấu vị trí trạm bằng vòng tròn trên bản đồ gốc, photo thành nhiều bản.
Bước 3: các hình thức tổ chức
Theo thứ tự (cổ điển)
Mỗi nhóm đi các trạm theo đúng số thứ tự. Để tránh các nhóm đi theo nhau, tạo nhiều tuyến khác thứ tự từ cùng bộ trạm.
Tính điểm
Trạm có điểm khác nhau (gần 10 điểm, xa 30 điểm), nhóm tự chọn trong 20 phút. Về trễ bị trừ điểm. Hình thức này hợp với lớp đông, mọi nhóm đều bận rộn.
Tiếp sức bản đồ
Mỗi thành viên lần lượt đi một trạm và quay về, đưa bản đồ cho bạn kế tiếp. Thầy cô quan sát được nhiều em cùng lúc.
Bản đồ ghép
Mỗi trạm có một mảnh của một bức tranh hoặc một chữ của một câu; nhóm phải ghép đủ. Rất hợp với học sinh nhỏ.
Tiến trình theo khối lớp (gợi ý)
- Lớp 1–2: bản đồ lớp học, sân trường đơn giản; đi theo nhóm có giáo viên.
- Lớp 3–5: sân trường đầy đủ, xoay bản đồ, hình thức tính điểm.
- Lớp 6–9: công viên gần trường, giới thiệu la bàn, đo góc phương vị.
- Lớp 10–12: bản đồ địa hình, đường đồng mức, chọn tuyến, có thể tham gia sự kiện bên ngoài.
An toàn là điều kiện tiên quyết
- Khoanh vùng rõ: ranh giới trên bản đồ và nói rõ với học sinh; không ra khỏi cổng trường.
- Đi theo nhóm 2–4 em, không em nào đi một mình ở bậc tiểu học.
- Giáo viên, phụ huynh đứng ở các điểm nguy hiểm: cầu thang, chỗ giao với lối xe, gần bể nước.
- Tín hiệu tập trung: một hồi còi dài, hoặc trống trường; ai nghe cũng về điểm tập trung.
- Giờ giấc: tránh giờ nắng gắt; chuẩn bị nước, chỗ nghỉ có bóng râm.
- Ra ngoài trường (công viên, khu đồi): xin phép phụ huynh, nhà trường; khảo sát trước; đủ người phụ trách; mang túi sơ cứu.
Đánh giá nhẹ nhàng
Định hướng hấp dẫn vì có tính thử thách, nhưng với học sinh, nên tránh biến nó thành cuộc xếp hạng gay gắt. Một số cách đánh giá tích cực:
- Khen nhóm tìm đủ và đúng trạm, không chỉ nhóm nhanh nhất.
- Cho các nhóm kể lại tuyến mình đã đi, chỗ nào sai, sửa thế nào.
- Ghi nhận các em hỗ trợ bạn trong nhóm.
- So với chính mình: lần sau nhóm tìm nhanh hơn lần trước.
Câu hỏi thường gặp
Định hướng trong trường học mang lại lợi ích gì?
Học sinh vừa vận động vừa học đọc bản đồ, tỉ lệ, hướng, rèn làm việc nhóm, tự ra quyết định và biết xử lý khi sai. Hoạt động này gắn được với địa lý, toán và thể dục.
Tổ chức định hướng ở trường cần chuẩn bị gì?
Một bản đồ khuôn viên vẽ đơn giản có hướng bắc, 8–12 trạm có chữ cái hoặc ký hiệu riêng ở các mốc rõ, phiếu ghi kết quả, và phương án an toàn với người phụ trách ở các điểm nguy hiểm.
Học sinh lớp mấy có thể tham gia định hướng?
Từ lớp 1–2 đã có thể làm hoạt động bản đồ lớp học và sân trường theo nhóm có giáo viên. La bàn và bản đồ công viên hợp với lớp 6–9, bản đồ địa hình hợp với cấp ba.
Có nên xếp hạng học sinh khi tổ chức định hướng không?
Nên đánh giá nhẹ nhàng: khen nhóm tìm đủ, đúng, hợp tác tốt và biết sửa sai, so với chính mình qua các lần, thay vì chỉ xếp hạng theo tốc độ.
Hình thức định hướng nào hợp với lớp đông?
Hình thức tính điểm rất hợp: trạm có điểm khác nhau, các nhóm tự chọn trạm trong thời gian giới hạn, nên mọi nhóm đều bận rộn và không đi theo nhau.
