Kinh tuyến gốc Greenwich: vì sao kinh độ 0 độ đi qua London

Kinh tuyến gốc Greenwich là đường kinh độ 0 độ, đi qua Đài thiên văn Hoàng gia ở Greenwich (London). Nó được chọn làm kinh tuyến gốc chung của thế giới tại Hội nghị Kinh tuyến Quốc tế ở Washington năm 1884, với đa số phiếu của các nước tham dự. Từ đó, kinh độ của mọi nơi được đo về phía đông hoặc tây của Greenwich, và giờ chuẩn của các múi giờ trên thế giới cũng lấy Greenwich làm gốc trong một thời gian dài.

Trước năm 1884: mỗi nước một gốc

Không có kinh tuyến nào "tự nhiên" là số 0, nên mỗi nước thường chọn kinh tuyến qua thủ đô hoặc đài thiên văn của mình. Pháp dùng kinh tuyến Paris, Tây Ban Nha dùng Cádiz, nhiều bản đồ cổ dùng quần đảo Canary hoặc đảo El Hierro theo truyền thống từ thời Ptolemy. Một chiếc tàu dùng hải đồ của Anh và một chiếc dùng hải đồ của Pháp sẽ ghi kinh độ cùng một hòn đảo bằng hai con số khác nhau. Khi thương mại, điện báo và đường sắt phát triển mạnh thế kỷ 19, sự lộn xộn này trở thành rào cản thực sự.

Vì sao lại là Greenwich

Đài thiên văn Hoàng gia Greenwich được vua Charles II cho lập năm 1675, với nhiệm vụ chính là giúp giải bài toán kinh độ cho ngành hàng hải. Đài liên tục quan sát và xuất bản các bảng thiên văn. Từ năm 1767, "Niên lịch Hàng hải" (Nautical Almanac) do Greenwich xuất bản, dùng kinh tuyến Greenwich làm gốc, trở thành tài liệu tham khảo của thuỷ thủ nhiều nước. Đến thập niên 1880, phần lớn tàu buôn trên thế giới đã dùng hải đồ lấy Greenwich làm gốc. Chọn Greenwich là chọn thứ mà đa số đã quen dùng.

Hội nghị Kinh tuyến Quốc tế 1884

Tháng 10 năm 1884, theo lời mời của Tổng thống Mỹ Chester Arthur, đại diện của 25 quốc gia họp ở Washington. Hội nghị thông qua nghị quyết chọn kinh tuyến đi qua tâm của kính kinh tuyến ở Đài thiên văn Greenwich làm kinh tuyến gốc. Theo ghi chép phổ biến, nghị quyết được thông qua với 22 phiếu thuận, 1 phiếu chống (San Domingo, nay là Cộng hoà Dominica), Pháp và Brazil bỏ phiếu trắng. Pháp tiếp tục dùng kinh tuyến Paris cho một số mục đích thêm nhiều năm.

Hội nghị cũng đề xuất một "ngày toàn cầu" bắt đầu lúc nửa đêm ở Greenwich, và kinh độ đo theo hai hướng đông, tây tới 180 độ.

Đường kẻ trên mặt đất

Ở Đài thiên văn Greenwich ngày nay có một dải kim loại trên mặt đất đánh dấu kinh tuyến gốc, nơi du khách đứng "một chân ở Đông bán cầu, một chân ở Tây bán cầu". Đường này đi qua kính kinh tuyến (transit circle) do nhà thiên văn George Airy lắp năm 1851.

Một chi tiết thú vị: nếu bạn đứng trên dải kim loại ấy với điện thoại bật GPS, máy sẽ báo kinh độ khoảng 0,0015 độ tây — lệch chừng hơn 100 m. Lý do: hệ toạ độ hiện đại dùng cho GPS (hệ quy chiếu quốc tế IERS) được xác định dựa trên nhiều trạm quan sát toàn cầu và khối tâm Trái Đất, chứ không dựa vào phương thẳng đứng tại một chiếc kính ở Greenwich. Phương thẳng đứng tại Greenwich bị lệch nhẹ do phân bố khối lượng địa phương, nên kinh tuyến gốc "hiện đại" nằm cách dải kim loại khoảng 102 m về phía đông.

Kinh tuyến gốc và giờ trên thế giới

Kinh tuyến 105 độ đông, gốc của giờ Việt Nam, đi qua gần Hà Nội (khoảng 105,85 độ đông) — vì vậy giờ đồng hồ ở Hà Nội khá gần giờ mặt trời.

Giờ Việt Nam qua các thời kỳ

Việt Nam dùng nhiều múi giờ khác nhau trong thế kỷ 20 do các thay đổi lịch sử, có những giai đoạn miền Bắc và miền Nam dùng giờ khác nhau. Từ năm 1975, cả nước thống nhất dùng giờ UTC+7. Các chi tiết cụ thể của từng giai đoạn được ghi trong các tài liệu lịch sử chuyên ngành.

Thăm Greenwich

Đài thiên văn Hoàng gia Greenwich hiện là bảo tàng, thuộc Khu di sản Thế giới Greenwich Hàng hải được UNESCO công nhận năm 1997. Du khách có thể đứng trên kinh tuyến gốc, xem bốn chiếc đồng hồ của John Harrison, xem quả cầu thời gian màu đỏ trên nóc đài — quả cầu được thả xuống đúng 13 giờ mỗi ngày từ năm 1833 để tàu trên sông Thames chỉnh đồng hồ.