Địa hình không chỉ thẳng về bắc hay nam, nhưng nó cho biết những điều còn quý hơn: nước chảy về đâu, thung lũng mở ra phía nào, lối nào người ta hay đi. Khi đã biết hướng chung của vùng qua bản đồ — sông chính chảy về đông, dãy núi chạy tây bắc – đông nam — thì dòng suối và sườn núi trở thành "la bàn" rất đáng tin. Bài này nói cách đọc chúng.
Nước luôn chảy xuống chỗ thấp
Đây là quy luật chắc chắn nhất ngoài thiên nhiên. Suối nhỏ nhập vào suối lớn, suối lớn đổ ra sông, sông chảy ra biển hoặc hồ. Nhìn hướng nước chảy, bạn biết chiều đi xuống của cả hệ thống thung lũng. Đối chiếu với bản đồ: nếu biết con sông chính của vùng chảy về hướng đông, mọi con suối bạn gặp cuối cùng đều dẫn về phía con sông đó.
Ở Việt Nam, vài hướng tổng quát hữu ích:
- Phần lớn sông ở miền Bắc như sông Hồng, sông Đà, sông Lô chảy theo hướng chung tây bắc – đông nam, đổ ra vịnh Bắc Bộ.
- Sông ở duyên hải miền Trung phần lớn ngắn, dốc, chảy từ dãy Trường Sơn ra biển theo hướng tây – đông.
- Một số sông ở Tây Nguyên như Sê San, Srêpôk chảy về phía tây sang Campuchia, nhập vào sông Mê Kông.
Những hướng này chỉ đúng ở quy mô lớn. Một con suối cụ thể có thể uốn quanh, chảy ngược hướng chung một đoạn dài. Đừng nhìn một đoạn suối rồi kết luận hướng địa lý.
Hợp lưu: mốc đáng tin nhất trong rừng
Chỗ hai dòng suối gặp nhau tạo hình chữ Y, rất dễ nhận ngoài thực địa và trên bản đồ. Khi bạn đi xuôi dòng và gặp một nhánh đổ vào từ bên trái, hãy tìm trên bản đồ chỗ có nhánh trái tương tự. Đếm số hợp lưu đã đi qua là một cách định vị cổ điển của người đi rừng. Nhưng cẩn thận: mùa mưa có thêm nhiều nhánh tạm thời không có trên bản đồ; mùa khô nhiều nhánh nhỏ trên bản đồ lại khô cạn.
Sống núi và khe: hai loại đường tự nhiên
Đi trên sống núi
Sống núi (dông) là dải đất cao chạy dài. Đi trên sống thường thoáng hơn, dễ nhìn xa, ít phải lội nước, và nhiều lối mòn của người dân, đường đi của thú rừng chạy dọc sống. Sống núi nối với nhau thành mạng lưới dẫn lên đỉnh. Nếu bạn biết mình cần đi lên, bám sống là cách tốt.
Đi dưới khe
Khe suối thấp, nhiều nước, cây cối rậm, có thể có thác, vách trơn. Đi theo khe dẫn bạn xuống thấp, thường là về phía khu dân cư — nhưng không phải lúc nào cũng an toàn. Danh mục Khi bị lạc có bài "Xuôi theo suối có phải luôn đúng".
Sườn núi khác nhau theo hướng
Ở một số vùng, hai mặt của một dãy núi khác nhau rõ rệt vì hướng gió mưa. Ví dụ ở miền Trung, sườn đông dãy Trường Sơn đón gió mùa đông bắc mang mưa vào mùa thu đông, còn sườn tây lại mưa nhiều vào mùa hè. Thảm thực vật, độ ẩm, rêu phong của hai sườn có thể khác nhau. Với người quen vùng, đây là manh mối. Với người lạ, nó dễ dẫn đến kết luận sai, vì cùng một sườn mà khe sâu ẩm và mỏm lồi khô rất khác nhau.
Gió như một manh mối, không phải la bàn
Gió có hướng chủ đạo theo mùa. Nhưng ở vùng núi, gió đổi hướng theo địa hình, theo giờ trong ngày (gió thung lũng thổi lên ban ngày, gió núi thổi xuống ban đêm), theo mây dông. Dùng gió để tìm hướng ngay tại chỗ là không chắc. Điều dùng được là dấu vết lâu dài của gió: cây ven biển và trên đỉnh đồi trống bị uốn nghiêng theo hướng gió mạnh nhất nhiều năm. Biết vùng đó gió mạnh thổi từ đâu, bạn suy ra hướng.
Lối mòn của người và trâu bò
Người dân địa phương đi theo đường dễ nhất: vượt núi ở yên ngựa, men sườn tránh dốc, qua suối ở chỗ cạn. Gặp một lối mòn rõ, thường nó dẫn tới nơi có người — nương rẫy, bản làng, đường lớn. Trâu bò thả rông cũng tạo lối mòn, nhưng lối của chúng có thể chỉ dẫn tới bãi cỏ hay vũng nước rồi tản ra. Dấu hiệu lối người: vết dao phát cây, bậc đất được đắp, rác (vỏ bao, vỏ chai), dấu dép.
Cách kết hợp địa hình với bản đồ
- Trước chuyến đi, xem bản đồ để biết "khung" của vùng: sông chính chảy về đâu, dãy núi chạy hướng nào, đường lớn nằm phía nào.
- Khi đi, luôn tự hỏi: mình đang ở sống hay khe? Đang lên hay xuống? Nước chảy về phía nào?
- Gặp hợp lưu, yên ngựa, đỉnh rõ thì đối chiếu bản đồ ngay.
- Nếu mất hướng, nhớ "khung": ví dụ "đường lớn nằm ở phía đông, chạy bắc – nam" — đi về phía đông chắc chắn sẽ gặp đường (đó là một "đường đón" lớn).
Ý thứ tư rất quan trọng. Nhiều người lạc không cần biết chính xác mình ở đâu; chỉ cần biết có một vật dài lớn — con đường, con sông, bờ biển, đường điện — nằm về một phía, rồi đi về phía đó một cách an toàn.
Địa hình đá vôi: trường hợp đặc biệt
Vùng núi đá vôi như ở Hà Giang cũ, Cao Bằng, Ninh Bình, Quảng Bình có địa hình kiểu karst: suối chảy rồi biến mất vào hang ngầm, thung lũng khép kín không có lối thoát nước trên mặt, vách đá dựng đứng. Ở đây "xuôi theo suối" có thể dẫn vào cửa hang, và các quy luật địa hình thông thường không còn đúng hoàn toàn. Đi ở vùng đá vôi nên có người dẫn đường địa phương.
Câu hỏi thường gặp
Dòng suối có chỉ hướng được không?
Suối không chỉ thẳng bắc hay nam, nhưng luôn chảy xuống chỗ thấp và dẫn về sông lớn. Biết sông chính của vùng chảy về đâu thì hướng nước chảy giúp bạn định hướng tổng quát.
Đi trên sống núi hay đi dưới khe an toàn hơn?
Sống núi thường thoáng, dễ nhìn và có lối mòn, hợp khi cần đi lên hoặc quan sát. Khe suối dẫn xuống thấp nhưng rậm, trơn và có thể có thác, cần thận trọng.
Gió có giúp tìm hướng không?
Gió tại chỗ ở vùng núi đổi hướng theo địa hình và giờ trong ngày nên không đáng tin. Cây bị uốn nghiêng lâu năm ở ven biển hay đỉnh đồi trống cho biết hướng gió mạnh chủ đạo, từ đó có thể suy ra hướng.
Hợp lưu suối là gì?
Là chỗ hai dòng suối gặp nhau tạo hình chữ Y, một mốc dễ nhận trên thực địa và bản đồ. Đếm số hợp lưu đã qua là cách định vị cổ điển khi đi trong rừng.
Vùng núi đá vôi tìm đường có gì khác?
Ở địa hình karst, suối có thể chảy vào hang ngầm, thung lũng khép kín và vách đá dựng đứng, nên các quy luật thông thường không còn đúng hoàn toàn. Nên đi cùng người dẫn đường địa phương.