Mặt trời không mọc ở đúng một chỗ quanh năm. Ở Việt Nam, quanh hạ chí (khoảng 21/6) nó mọc lệch về phía bắc khoảng 24–25 độ so với chính đông; quanh đông chí (khoảng 22/12) mọc lệch về phía nam chừng ấy; chỉ quanh xuân phân, thu phân mới mọc gần chính đông. Điểm lặn cũng dao động y như vậy ở phía tây. Biết quy luật này, bạn biến mặt trời mọc lặn thành la bàn chính xác hơn nhiều.
Vì sao điểm mọc thay đổi
Trục quay của Trái Đất nghiêng khoảng 23,4 độ so với mặt phẳng quỹ đạo quanh mặt trời. Trong một năm, khi Trái Đất đi quanh mặt trời, phần Bắc bán cầu lúc ngả về phía mặt trời (mùa hè), lúc ngả ra xa (mùa đông). Nhìn từ mặt đất, mặt trời như "trôi" lên phía bắc rồi lại xuống phía nam trên bầu trời, giới hạn bởi hai chí tuyến. Góc này gọi là xích vĩ của mặt trời, dao động từ khoảng +23,4 độ (hạ chí) đến −23,4 độ (đông chí).
Khi xích vĩ dương, mặt trời mọc lệch bắc; âm thì lệch nam. Độ lệch ở chân trời còn phụ thuộc vĩ độ nơi bạn đứng: càng lên vĩ độ cao, độ lệch càng lớn. Ở London, mặt trời mọc ngày hạ chí lệch bắc khoảng 40 độ; ở Việt Nam chỉ khoảng 24–25 độ.
Bảng điểm mọc mặt trời ở Việt Nam (xấp xỉ)
| Thời điểm | Hà Nội (21° B) | TP.HCM (10,8° B) |
|---|---|---|
| Hạ chí (~21/6) | Khoảng 25° bắc của chính đông | Khoảng 24° bắc của chính đông |
| Đầu tháng 5, đầu tháng 8 | Khoảng 17° bắc | Khoảng 16° bắc |
| Xuân phân, thu phân (~21/3, ~23/9) | Gần chính đông | Gần chính đông |
| Đầu tháng 2, đầu tháng 11 | Khoảng 17° nam | Khoảng 16° nam |
| Đông chí (~22/12) | Khoảng 25° nam của chính đông | Khoảng 24° nam của chính đông |
Điểm lặn đối xứng: mùa hè lệch bắc so với chính tây, mùa đông lệch nam. Các con số làm tròn, đủ dùng cho tìm hướng.
Mặt trời di chuyển nhanh nhất quanh xuân phân
Gần hạ chí và đông chí, điểm mọc gần như dừng lại vài tuần (đó chính là nghĩa của chữ "chí" — đến cực điểm). Gần xuân phân, thu phân, điểm mọc dịch nhanh nhất, chừng gần nửa độ mỗi ngày. Hệ quả thực tế: trong khoảng một tháng quanh tháng 3 và tháng 9, quy tắc "mặt trời mọc chính đông" đúng trong vòng vài độ đến mười độ. Còn tháng 6 và tháng 12, hãy nhớ cộng trừ 25 độ.
Dùng điểm mọc lặn để tìm hướng
- Xác định mùa theo tháng dương lịch.
- Lúc mặt trời vừa ló khỏi chân trời (hoặc khỏi đỉnh núi), đứng quay mặt về phía nó.
- Hiệu chỉnh: tháng 5–7, chính đông nằm hơi về bên phải mặt trời (khoảng 15–25 độ, cỡ hai nắm tay duỗi thẳng); tháng 11–1, chính đông nằm hơi về bên trái.
- Đánh dấu hướng chính đông bằng hai que thẳng hàng để dùng cả ngày.
Lưu ý: ở vùng núi, mặt trời "mọc" khỏi đỉnh núi muộn và cao hơn chân trời thật, điểm ló có thể lệch thêm về phía nam. Tốt nhất dùng ở bờ biển, đồng bằng, đỉnh đồi trống.
Ngày dài ngày ngắn ở Việt Nam
Cùng với điểm mọc lặn, độ dài ngày cũng đổi theo mùa, quan trọng khi lên kế hoạch đi bộ:
- Hà Nội: quanh hạ chí ngày dài khoảng 13 giờ 15 phút; quanh đông chí khoảng 11 giờ. Mặt trời lặn mùa đông khoảng 17 giờ 15 – 17 giờ 30.
- TP.HCM: chênh lệch nhỏ hơn nhiều, từ khoảng 11 giờ 40 phút đến khoảng 12 giờ 35 phút.
- Vùng núi phía Bắc: thung lũng sâu tối sớm hơn hẳn giờ lặn trên lịch, có nơi mặt trời khuất núi từ 16 giờ vào mùa đông.
Đây là lý do nhiều nhóm đi bộ mùa đông ở Tây Bắc đặt giờ quay đầu sớm.
Con người xưa canh mặt trời mọc
Nhiều nền văn hoá cổ dựng công trình căn theo điểm mọc lặn của mặt trời vào những ngày đặc biệt. Ở Stonehenge (Anh), trục chính của bãi đá thẳng hàng với hướng mặt trời mọc ngày hạ chí và lặn ngày đông chí. Ở Angkor Wat (Campuchia), mặt chính quay về hướng tây, và các nhà nghiên cứu ghi nhận vào quanh xuân phân, nhìn từ lối vào phía tây, mặt trời mọc ngay trên ngọn tháp trung tâm. Ở Việt Nam, người làm nông theo dõi điểm mọc của mặt trời so với một ngọn núi quen để biết thời vụ — kiến thức gắn với lịch tiết khí mà ông cha ta dùng song song với âm lịch.
Bài tập: ghi điểm mọc trong một năm
Chọn một cửa sổ nhìn ra hướng đông, mỗi tháng một lần chụp ảnh lúc mặt trời mọc từ đúng chỗ đó. Sau một năm, ghép các ảnh lại: bạn sẽ thấy mặt trời "đi" qua lại dọc chân trời, dừng lâu ở hai đầu vào tháng 6 và tháng 12. Đó là cách trực quan nhất để hiểu vì sao "mọc đằng đông" chỉ đúng đại khái — và là một hoạt động rất hay cho trẻ em.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mặt trời mọc ở những chỗ khác nhau theo mùa?
Vì trục Trái Đất nghiêng khoảng 23,4 độ, nên trong năm mặt trời trông như trôi lên phía bắc rồi xuống phía nam trên bầu trời. Mùa hè mặt trời mọc lệch về đông bắc, mùa đông lệch về đông nam.
Ngày hạ chí mặt trời mọc hướng nào ở Việt Nam?
Mặt trời mọc lệch về phía bắc khoảng 24–25 độ so với chính đông, tức về phía đông bắc. Ngày đông chí thì lệch về phía nam chừng ấy.
Khi nào mặt trời mọc đúng hướng đông?
Quanh xuân phân và thu phân, khoảng 21/3 và 23/9. Trong khoảng một tháng quanh hai ngày này, mặt trời mọc lệch khỏi chính đông không nhiều.
Ngày dài nhất ở Hà Nội là bao lâu?
Quanh hạ chí, ngày ở Hà Nội dài khoảng 13 giờ 15 phút, còn quanh đông chí khoảng 11 giờ. Ở TP.HCM chênh lệch giữa hai mùa nhỏ hơn nhiều.
Ở vùng núi có dùng điểm mặt trời mọc được không?
Được nhưng kém chính xác hơn, vì mặt trời ló khỏi đỉnh núi muộn và cao hơn chân trời thật. Tốt nhất dùng ở nơi có chân trời trống như bờ biển, đồng bằng hay đỉnh đồi.