Trước khi có la bàn và bản đồ in, người đi biển, đi rừng nhận hướng bằng những thứ có sẵn: mặt trời, sao, gió mùa, sóng lừng, màu nước, đường bay của chim, hình dáng núi non và trí nhớ truyền miệng về đường đi. Đó không phải mẹo lẻ mà là cả một hệ thống quan sát, được học suốt đời. Nhiều thứ trong đó vẫn còn giá trị với người đi bộ hôm nay.
Ngư dân đọc trời
Ngư dân Việt Nam ven biển từ bao đời ra khơi bằng thuyền buồm, thuyền nan, dựa vào bầu trời để biết hướng và giờ. Sao Mai (sao Kim lúc rạng sáng ở phía đông) báo trời sắp sáng, cũng là sao Hôm khi hiện ở phía tây lúc chạng vạng. Mặt trời mọc từ biển báo hướng đông ở bờ biển miền Trung. Ban đêm, các chòm sao quen mọc lặn ở những điểm cố định theo mùa, giúp giữ hướng thuyền.
Kinh nghiệm cụ thể của từng làng chài thường truyền miệng và khác nhau giữa các vùng; nhiều tên gọi dân gian của chòm sao không thống nhất. Điều chung là người đi biển xưa không nhìn một ngôi sao, mà theo dõi cả bầu trời chuyển động suốt đêm.
Gió mùa và sóng lừng
Ở vùng biển Việt Nam, gió mùa có hướng khá ổn định theo mùa: mùa đông chủ yếu từ phía bắc, đông bắc (dân gian gọi gió bấc); mùa hè ở nhiều vùng thổi từ phía nam, tây nam hoặc đông nam (gió nồm ở miền Bắc). Người đi biển biết đang mùa nào thì gió từ đâu, và dùng gió để giữ hướng khi không thấy sao.
Sóng lừng — những đợt sóng dài, đều, đến từ xa — giữ hướng ổn định hơn gió tại chỗ. Gió có thể đổi trong vài giờ, nhưng sóng lừng do một cơn gió lớn ở xa tạo ra vẫn đi theo hướng cũ nhiều ngày. Người lái thuyền giỏi cảm được nhịp sóng lừng dưới chân, biết thuyền đang cắt sóng theo góc nào. Kỹ năng này có ở nhiều nền văn hoá đi biển trên thế giới.
Dấu hiệu đất liền gần
- Chim biển: nhiều loài chim biển kiếm ăn ngoài khơi ban ngày và bay về đảo, về bờ để ngủ lúc chiều tối. Hướng đàn chim bay lúc chạng vạng gợi ý hướng đất liền.
- Mây đọng: mây hay tụ lại phía trên các đảo cao vào ban ngày, do không khí nóng bốc lên từ đất. Một cụm mây đứng yên giữa trời trong có thể là dấu hiệu có đảo bên dưới.
- Màu nước: nước gần cửa sông đục, có phù sa; nước gần rạn san hô và bãi cạn có màu khác biển sâu.
- Rác trôi, cỏ cây: dấu hiệu đất liền không xa.
Người miền núi đọc đất
Đồng bào các dân tộc ở vùng núi Việt Nam đi rừng bằng sự hiểu biết sâu về địa hình nơi mình sống. Đường đi được nhớ theo chuỗi mốc: con suối thứ mấy, cây cổ thụ nào, mỏm đá nào, nương nhà ai. Hướng được nói theo dòng nước (lên nguồn, về xuôi) và theo núi (phía núi này, phía núi kia) nhiều hơn là theo đông tây nam bắc. Đây là cách định hướng theo mốc và theo địa hình — chính xác cực kỳ trong vùng quen, nhưng không mang sang vùng lạ được.
Bài học cho người đi bộ: khi hỏi đường người dân, hãy hỏi theo mốc và theo nước ("qua mấy con suối", "lên dốc hay xuống dốc", "rẽ ở đâu") thay vì hỏi "hướng nào".
Hướng nhà, hướng đình: định hướng trong văn hoá
Người Việt có truyền thống coi trọng hướng khi dựng nhà, đình, chùa. Câu "lấy vợ hiền hoà, làm nhà hướng nam" phản ánh kinh nghiệm khí hậu: ở miền Bắc, nhà quay về nam đón gió mát mùa hè, tránh gió bấc lạnh mùa đông, lại có nắng sưởi mùa đông. Đình làng, chùa chiền thường được chọn hướng theo quan niệm phong thuỷ kết hợp địa hình (tựa núi, nhìn ra sông, ao). Kiến thức hướng ở đây là kiến thức sống, gắn với mùa màng và khí hậu, chứ không phải để tìm đường — nhưng nó cho thấy người xưa có ý thức rất rõ về phương hướng.
Đi đường bộ dài: trạm, chợ và người dẫn
Trên các con đường bộ dài thời xưa như đường thiên lý Bắc – Nam, người ta không cần la bàn mà cần biết trạm kế tiếp, chợ kế tiếp, đò ngang ở đâu. Thư tịch như "Thiên Nam tứ chí lộ đồ thư" (bộ bản đồ đường đi thời Lê) mô tả đường theo kiểu chuỗi địa điểm và khoảng cách, giống một bản chỉ dẫn hơn là bản đồ theo tỉ lệ. Người đi buôn đường dài thường đi theo đoàn, có người thạo đường dẫn. Danh mục Đường về quê có bài về đường thiên lý và trạm dịch.
Những gì còn dùng được hôm nay
| Kinh nghiệm xưa | Còn dùng được? | Cách dùng |
|---|---|---|
| Theo dõi cả bầu trời suốt đêm | Có | Nhận ra sao nào mọc ở đâu, dùng sao Bắc Cực |
| Nhớ đường theo chuỗi mốc | Rất có | Ghi chép mốc khi đi, hỏi đường theo mốc |
| Đọc dòng nước, sống núi | Có | Kết hợp bản đồ địa hình |
| Đọc gió mùa, sóng lừng | Có, cho người đi biển | Không dùng thay hải đồ, GPS |
| Chim biển bay về đất lúc chiều | Có, nhưng không chắc chắn | Chỉ là manh mối thêm |
Giữ gìn tri thức này
Nhiều kinh nghiệm đọc trời, đọc biển, đọc rừng chỉ còn trong trí nhớ của người già ở các làng chài, bản làng. Nếu có dịp, hãy hỏi chuyện và ghi lại: ông bà ngày trước đi biển, đi rừng bằng cách nào, gọi các vì sao là gì. Đó là di sản không có trong sách giáo khoa, và mỗi năm lại mất đi một ít.
Câu hỏi thường gặp
Ngày xưa ngư dân tìm hướng trên biển bằng cách nào?
Họ dựa vào mặt trời, các vì sao mọc lặn theo mùa, gió mùa, sóng lừng và dấu hiệu đất liền như chim biển bay về bờ lúc chiều, mây đọng trên đảo, màu nước. Kinh nghiệm được truyền miệng qua nhiều thế hệ.
Sao Mai và sao Hôm là sao gì?
Cả hai đều là sao Kim. Gọi là sao Mai khi nó hiện ở phía đông lúc rạng sáng, và sao Hôm khi hiện ở phía tây lúc chạng vạng tối.
Sóng lừng giúp giữ hướng thế nào?
Sóng lừng là sóng dài, đều đến từ xa, giữ hướng ổn định nhiều ngày dù gió tại chỗ đã đổi. Người lái thuyền cảm được góc thuyền cắt sóng để giữ hướng khi không thấy sao.
Vì sao người Việt thích làm nhà hướng nam?
Ở miền Bắc, nhà hướng nam đón gió mát mùa hè, tránh gió bấc lạnh mùa đông và có nắng sưởi ấm. Đây là kinh nghiệm khí hậu được đúc kết thành câu "lấy vợ hiền hoà, làm nhà hướng nam".
Hỏi đường người dân vùng núi nên hỏi thế nào?
Nên hỏi theo mốc và theo nước, như qua mấy con suối, lên hay xuống dốc, rẽ ở cây gì, nhà ai. Người địa phương nhớ đường theo chuỗi mốc chính xác hơn là theo hướng đông tây nam bắc.