Những mẹo "rêu mọc phía bắc thân cây", "tổ kiến đắp phía nam", "tán cây dày về phía nam" không đáng tin để tìm hướng, nhất là ở rừng nhiệt đới Việt Nam. Chúng có chút cơ sở ở xứ ôn đới, nhưng độ ẩm, bóng râm, gió và địa hình tại chỗ ảnh hưởng mạnh hơn nhiều so với hướng. Dùng chúng có thể khiến bạn lạc xa hơn; hãy dựa vào mặt trời, sao, địa hình hoặc la bàn.
Rêu mọc phía bắc: sự thật một nửa
Rêu cần ẩm và tránh nắng gắt. Ở Bắc bán cầu vùng ôn đới (châu Âu, Bắc Mỹ), mặt phía bắc của thân cây và tảng đá ít nắng trực tiếp hơn, nên trên một vùng rộng, rêu có xu hướng nhiều hơn ở phía bắc. Đó là gốc của câu nói.
Nhưng "có xu hướng" không phải "luôn luôn". Trong thực tế, rêu mọc theo vi khí hậu của từng chỗ:
- Cây đứng cạnh suối thì mặt quay về suối ẩm hơn.
- Cây trong rừng rậm thì bóng râm của cây khác quyết định chứ không phải hướng.
- Thân cây nghiêng thì mặt trên, nơi nước mưa chảy dọc, thường nhiều rêu nhất.
- Hướng gió mang mưa quyết định mặt nào ướt lâu hơn.
Ở rừng nhiệt đới Việt Nam, độ ẩm cao quanh năm, rêu và địa y có thể phủ kín mọi phía thân cây. Mặt trời mùa hè lại ở gần đỉnh đầu, có lúc chếch về phía bắc, nên lý lẽ "phía bắc ít nắng" yếu hẳn. Các tổ chức cứu hộ và tài liệu định hướng nghiêm túc đều xếp mẹo này vào loại không tin được.
Tổ kiến, tổ mối đắp về phía nam
Ý tưởng là kiến muốn tổ ấm nên đắp về phía có nắng. Một số loài kiến ở vùng ôn đới quả thật có xu hướng chọn chỗ nắng hơn để làm tổ. Nhưng ở nhiệt đới, nắng không phải thứ thiếu; nhiều loài kiến, mối lại chọn chỗ râm mát, gần nguồn thức ăn, đất dễ đào. Hình dạng tổ mối ở Việt Nam phụ thuộc loài, đất và độ ẩm. Không có quy tắc hướng nào đủ chắc để dùng.
Có một ngoại lệ nổi tiếng thế giới: loài mối la bàn (Amitermes meridionalis) ở miền bắc nước Úc xây tổ dẹt như tấm bia, mặt rộng quay đông – tây, cạnh hẹp chỉ bắc – nam, để buổi trưa ít bị nắng chiếu. Nhưng đó là một loài cụ thể ở một vùng cụ thể; mối ở Việt Nam không làm vậy.
Tán cây dày về phía nam
Cây đứng một mình giữa đồng trống ở xứ ôn đới có thể phát triển cành lá nhiều hơn về phía nhận nhiều nắng. Nhưng trong rừng, cây vươn về phía có khoảng trống chứ không về phía nam. Ở vùng ven biển, cây bị gió thổi nghiêng theo hướng gió chủ đạo — đây là manh mối có thật, nhưng nó cho biết hướng gió, mà muốn suy ra hướng địa lý thì phải biết gió vùng đó thổi từ đâu.
Vòng gỗ trên gốc cây
Một mẹo khác: "vòng gỗ rộng hơn về phía nam". Thực tế, độ rộng vòng gỗ phụ thuộc vào cành lớn, độ nghiêng, sức gió, đất. Cây nhiệt đới nhiều loài không có vòng năm rõ ràng vì không có mùa đông lạnh. Không dùng được.
Bảng tổng kết
| Mẹo | Cơ sở | Ở rừng Việt Nam |
|---|---|---|
| Rêu mọc phía bắc | Xu hướng yếu ở xứ ôn đới | Không tin được |
| Tổ kiến phía nam | Vài loài ôn đới | Không tin được |
| Tán cây dày phía nam | Cây đơn độc ôn đới | Không tin được |
| Vòng gỗ rộng phía nam | Gần như không có | Không tin được |
| Cây nghiêng theo gió | Có thật | Cho hướng gió, không trực tiếp cho hướng địa lý |
| Suối chảy xuống chỗ thấp | Chắc chắn | Dùng được để hiểu địa hình |
Những dấu hiệu nhân tạo đáng tin hơn
Nếu ở gần khu dân cư, một số dấu hiệu do con người làm ra có thể giúp, dù vẫn không tuyệt đối:
- Chảo thu truyền hình vệ tinh: hướng về các vệ tinh địa tĩnh nằm trên đường xích đạo, nên ở Việt Nam chúng thường chếch về phía nam (đông nam hoặc tây nam tuỳ vệ tinh). Không biết vệ tinh nào thì chỉ biết "phía nam", thế cũng đã có ích.
- Nhà ở miền Bắc: câu "lấy vợ hiền hoà, làm nhà hướng nam" cho thấy nhiều nhà truyền thống quay về nam để đón gió mát mùa hè, tránh gió bấc mùa đông. Nhưng nhà mới xây theo đường phố, theo mảnh đất, nên chỉ là manh mối yếu.
- Tấm pin mặt trời: ở Việt Nam thường đặt nghiêng không nhiều, quay mặt về phía nam để hứng nắng tối ưu. Khá đáng tin nếu là hệ thống lắp chuyên nghiệp trên mái phẳng.
Vì sao mẹo sai vẫn sống dai
Những mẹo này dễ nhớ, nghe hợp lý, và người kể thường đã "thấy nó đúng" vài lần. Ai cũng nhớ lần đúng, quên lần sai. Thêm nữa, phần lớn sách sinh tồn phổ thông được viết cho người đọc ở Bắc Mỹ, châu Âu — đúng một phần ở đó, rồi được dịch và chép lại cho vùng nhiệt đới mà không ai kiểm. Bài học rộng hơn: khi gặp một mẹo tìm hướng, hãy hỏi "nó dựa trên điều gì, và điều đó có đúng ở chỗ mình không".
Câu hỏi thường gặp
Rêu có mọc ở phía bắc thân cây không?
Ở xứ ôn đới có xu hướng như vậy, nhưng không đều. Ở rừng nhiệt đới Việt Nam rêu có thể mọc mọi phía tuỳ độ ẩm, bóng râm, gió, nên không dùng để tìm hướng được.
Tổ kiến có chỉ hướng nam không?
Không đáng tin. Một số loài ôn đới thích chỗ nắng, nhưng ở nhiệt đới nhiều loài chọn chỗ râm mát và gần thức ăn. Hình dạng tổ phụ thuộc loài và đất hơn là hướng.
Mối la bàn là gì?
Là loài mối Amitermes meridionalis ở miền bắc nước Úc, xây tổ dẹt có cạnh hẹp chỉ hướng bắc – nam để tránh nắng trưa. Đây là trường hợp đặc biệt, mối ở Việt Nam không làm như vậy.
Chảo vệ tinh có giúp tìm hướng không?
Có ích một phần: ở Việt Nam chảo thường chếch về phía nam vì vệ tinh địa tĩnh nằm trên xích đạo. Tuy nhiên tuỳ vệ tinh mà chảo hướng đông nam hay tây nam.
Không có la bàn thì tìm hướng bằng gì cho chắc?
Dùng mặt trời buổi sáng hoặc chiều, phương pháp que bóng, sao Bắc Cực ban đêm và hình dạng địa hình đối chiếu với bản đồ. Những cách này đáng tin hơn nhiều so với rêu hay tổ kiến.